Maisie heeft het heus wel door

De nieuwe verfilming van What Maisie Knew raakt de essentie van Henry James’ klassieke roman uit 1897 En het is niet eens een kostuumdrama Alleen al voor kindsterretje Onata Aprile moet je kijken

Onata Aprile speelt Maisie in What Maisie knew.

Wát wist Maisie? De klassieke roman What Maisie Knew van Henry James verscheen in 1897, geschreven in James’ befaamde en beruchte late style, waarin hij met steeds langere, steeds complexere zinnen diep binnendringt in het bewustzijn van zijn personages. Dat personage is in deze roman een kind; What Maisie Knew gaat over het hardhandig volwassen worden van een meisje dat de speelbal wordt van haar gescheiden ouders – en later van haar stiefouders.

Zoals altijd bij James gaat het om het innerlijke drama; terwijl de ouders Ida en Beale – zij een egocentrische society-vrouw, hij een gewezen diplomaat – een even wrange als potsierlijke boulevardkomedie van hun leven maken, is de lezer getuige van dit alles door de intense blik van het kind Maisie. Alles wordt vanuit haar perspectief getoond.

Te midden van alle verdorvenheid – ze wordt door haar ouders gewetenloos ingezet in hun nahuwelijkse strijd – blijft zij op een wonderbaarlijke manier onaangetast. Het kind beschikt over een morele kern die bestand blijkt tegen het schrikbewind van de volwassenen. Maar James maakt van zijn Maisie geen onwetende Victoriaanse engel. Het meisje leert op eigen kracht onderscheid maken tussen goed en kwaad, zonder door haar kennis besmet te raken. Er wordt eindeloos op haar ingebeukt, maar ze is geen slachtoffer.

Dat is tegen de verwachtingen in. We zijn gewend aan verhalen over beschadigde kinderen, kinderen die door hun onverantwoordelijke ouders geslachtofferd worden en de rest van hun leven met hun demonen worstelen. In de magnifieke roman van James is daar geen sprake van: de blik van het meisje is onschuldig, maar ook soeverein. Ze lijkt niet geplaagd door haat of afkeer jegens haar ouders (en later jegens haar stiefouders, die allebei ook weer exen zijn van haar echte ouders). Aan het eind van de roman hoeft er niet afgerekend te worden, alleen gekozen. Maisie kiest eigenhandig, rustig en zelfbewust wat goed voor haar is.

Monsterlijke ouders

Juist vanwege zijn eindeloos subtiele verkenningen van menselijke relaties is het werk van Henry James vaak verfilmd – met wisselend succes. Meestal zitten er twee dingen in de weg. Ten eerste die verkenningen zelf; James is een meester in het nauwgezet beschrijven van wat zich in het hoofd van zijn personages afspeelt, terwijl er buiten dat hoofd ogenschijnlijk niet zo veel gebeurt. We zien de wereld door het filter van het menselijk bewustzijn; op het snijvlak van die twee speelt zich het drama af. Hoe krijg je een observerende camera in het hoofd van een personage?

Het tweede probleem is de tijd – James’ romans zijn meestal als kostuumdrama verfilmd, wat alle drama onwillekeurig op afstand plaatst en in een hinderlijk nostalgische lijst plaats. Het kleeft aan het genre: het verleden is een ander land, in de bekende woorden van de schrijver L.P. Hartley – ze doen de dingen daar anders. Onlangs ging het nog mis met de Hollywood-versie van Bel-Ami, de messcherpe roman van Guy de Maupassant; een cast met formidabele acteurs ging ten onder in de overvloedige aankleding, het drama verloor het van de anekdote.

De makers van de nieuwe verfilming van What Maisie Knew hebben dat probleem even radicaal als inventief opgelost: ze hebben het verhaal naar het heden verplaatst. Het verhaal speelt zich niet af in Engeland, maar in New York. De ouders zijn nu werkende ouders: het personage Ida, gespeeld door Julianne Moore, is een rockzangeres op leeftijd. Haar gehate man Beale, gespeeld door Steve Coogan, zit in de kunsthandel. Ze zijn niet getrouwd, zoals in de roman, maar hebben wel een kind – Maisie, gespeeld door het natuurtalent Onata Aprile. Die kunstgreep werkt: de kijker zit midden in het drama. Alle figuren uit de roman krijgen hun hedendaagse gedaante, tot de schijnbaar stoffige, stokoude kinderjuffrouw Mrs. Wix aan toe.

Waar deze ogenschijnlijk marginale Mrs. Wix in de roman tegen alle verwachting uitgroeit tot een morele aanwezigheid van formaat, krijgt ze in de film geen betekenis. Regisseurs Scott McGehee en David Siegel durven niet zover te gaan als James in zijn roman – waarin de wereld van de volwassenen zonder uitzondering als ontaard wordt neergezet en waar de kinderjuf Maisie als enige een veilige haven biedt.

In de film worden de monsterlijke ouders van Maisie afgezet tegen de aandoenlijke stiefouders, Maisies voormalige kindermeisje (Joanna Vanderham) en de knappe, goedmoedige barman Lincoln (Alexander Skarsgård). Wanneer die zich bevrijd hebben van de ouders van Maisie, vormen ze samen met het meisje een soort gezin.

Aangedaan, niet aangetast

Op papier ziet dat er zoetig uit, en het is waar: de roman is onmiskenbaar harder. Maar het werkt toch, omdat ook de filmmakers verder iedere sentimentaliteit uit de weg gaan. De camera bevindt zich grotendeels op gelijke hoogte met Maisies blik, en de kijker is anderhalf uur lang getuige van de veronachtzaming en de achteloze krenkingen die het meisje moet ondergaan. Het kind wordt door de volwassenen als hinderlijke ballast doorgegeven en bestookt met een vals vertoon van affectie; bovendien gebruiken de ouders hun dochtertje om elkaar het leven zuur te maken. Ze zien haar als ‘a deep little porcelain cup in which biting acids could be mixed’, zoals James zo dodelijk schrijft.

Het effect van die constante stroom vernederingen houden de regisseurs op een sublieme manier impliciet – steeds zie je het intense gezicht van Maisie, je ziet haar kijken, maar er volgt geen uitbarsting van emotie, geen catharsis van verdriet. Onata Aprile speelt Maisie precies zoals ze in de roman is: ingehouden, observerend, zichtbaar aangedaan, maar niet aangetast. Daardoor lukt het de regisseurs het opzichtige melodrama van de wereld van Maisies ouders, met zijn emotionele uitbarstingen en achteloos verraad, op een onsentimentele, soms hartverscheurende manier af te zetten tegen een intieme en liefdevolle wereld waarvan de volwassenen het bestaan vergeten lijken te zijn – een wereld die al die tijd zorgvuldig werd bewaakt door een kind. Dát is wat Maisie wist.