De eerste Zwarte Piet

Olieverf op paneel, 30,8 x 21,2 cm, collectie Rijksmuseum Amsterdam

Dit is het ‘Portret van een Afrikaanse man’, omstreeks 1520-1530 geschilderd door Jan Mostaert.

Of, kun je ook zeggen: „Dit is de oudste Zwarte Piet.”

Zo noemt tenminste Wim Pijbes hem, de directeur van het Rijksmuseum waar het paneel sinds 2005 hangt. „Met die slappe baret en zijn fluwelen jasje zou hij zo mee kunnen lopen in de Sinterklaasoptocht.”

Het ‘Portret van een Afrikaanse man’ is het vroegst bekende portret van een zwarte man in de vroege Europese schilderkunst. Vermoedelijk was hij in dienst aan het hof van keizer Karel V in Brussel. Die had een zwarte boogschutter – Christophle le More – onder zijn lijfwachten.

Pijbes, zegt hij, heeft zich „groen en geel geërgerd” aan de „ontspoorde discussie” over Zwarte Piet. „We doen alsof hij een circuskostuum draagt en een paljas is. Maar wat wij nu clownesk noemen, past in een traditie en is historisch te verklaren.”

Een traditie van voor de slavernij nog, getuige de baret, het fluwelen jasje en ook de zeventiende-eeuwse molenkragen die pieten dragen. „De eerste Zwarte Piet was een ridder. En ja, een ridder is een knecht. Ook het fenomeen knecht is niet gerelateerd aan ras.”

Het ‘Portret van een Afrikaanse man’ hoort bij de vaakst in bruikleen gevraagde schilderijen van het Rijksmuseum. „Dat komt doordat het een van de eerste zelfstandige portretten van een gewone man is.”

Vandaar ook Pijbes’ uitnodiging aan de Verenigde Naties, die onderzoek doen naar het Nederlandse Sinterklaasfeest: „De VN is van harte uitgenodigd om de nu ongenuanceerde connectie slavernij-Zwarte Piet uitgelegd te krijgen in het Rijksmuseum.”