Achtergrond Als je de VS voor de drones wil aanklagen, hoe doe je dat?

Verslaggever

Hij bestaat echt, de ‘invasie-van-Den-Haag-wet’. De werkelijke naam mag dan American Service-Members Protection Act zijn, maar daar staat wel degelijk een clausule in die een Amerikaanse invasie van Den Haag mogelijk maakt. Voor het geval het Internationale Strafhof daar ooit zou overwegen Amerikaanse militairen voor oorlogsmisdaden te berechten. Wat overigens vrij ondenkbaar is, want de VS zijn geen partij bij het hof. Waar de VS zich onder Clinton nog bij het Strafhof wilden aansluiten, was daar onder Bush, en zeker na de aanslagen op 11 september toen de wet werd opgesteld, geen sprake meer van. De Amerikanen wilden hun handen vrij hebben in de „oorlog tegen terrorisme” die Bush uitriep.

Amnesty International concludeerde gisteren dat de VS bij die oorlog mogelijk oorlogsmisdaden hebben begaan, bij hun drone-aanvallen in Pakistan.

Stel dat een rechter waar dan ook ter wereld dat ook vindt, of nabestaanden van slachtoffers. En stel dat die de VS willen aanklagen. Welke mogelijkheden hebben ze dan?

Met behulp van de Leidse hoogleraar volkenrecht Nico Schrijver en de Maastrichtse hoogleraar internationaal recht Menno Kamminga lopen we de opties langs.

Naar het Internationaal Gerechtshof in Den Haag stappen? Levert niets op

Hier vechten staten hun geschillen uit. Stel dat Pakistan de VS zou willen aanklagen voor onrechtmatige drone-aanvallen in het grensgebied met Afghanistan. Dan lijkt dit de aangewezen plek daarvoor. Ware het niet dat de VS de rechtsmacht van het hof hebben ingetrokken. Dat gebeurde in 1986 toen het Internationaal Gerechtshof de Amerikanen schuldig achtten aan illegale inmenging in de binnenlandse aangelegenheden van Nicaragua. Daar had Washington jarenlang opstandelingen tegen de socialistische president Daniël Ortega bewapend en getraind. De VS hebben het vonnis nooit erkend en het Midden-Amerikaanse land wacht nog altijd op een schadevergoeding. Ook onttrokken de Amerikanen zich grotendeels aan de rechtspleging. Hier een zaak beginnen tegen de VS levert dus niets op.

Het Internationale Strafhof, ook in Den Haag? Ook niet echt een optie

Bij dit hof kunnen ook individuen worden aangeklaagd, al zijn de VS geen partij bij het hof. Maar als er sprake is van genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, ernstige oorlogsmisdrijven of een ‘agressieve oorlog’ dan kan de VN-Veiligheidsraad het hof verzoeken vervolging in te stellen. Dit gebeurde bij de Libische leider Gaddafi nadat hij de opstand tegen zijn bewind neersloeg. Maar deze optie is zeer onwaarschijnlijk: de VS zitten zelf in de Veiligheidsraad en kunnen dus altijd hun veto over zo’n verzoek uitspreken.

Een internationaal arrestatiebevel uitvaardigen? Dat durft geen land

Voor oorlogsmisdrijven geldt het ‘universaliteitsbeginsel’. Dit betekent dat ieder land rechtsmacht kan claimen. Zo werd de Chileense oud-dictator Pinochet in 1998 in Londen gearresteerd nadat de Spaanse rechter Baltasar Garzón een arrestatiebevel tegen hem had uitgevaardigd. In theorie zouden landen ook arrestatiebevelen kunnen uitvaardigen tegen Amerikaanse militairen of medewerkers van de Amerikaanse inlichtingendienst CIA, die de drone-aanvallen helpen plannen en uitvoeren. Of tegen Obama als hij geen president meer is en dus geen immuniteit meer geniet. Politiek gezien lijkt dit onhaalbaar. Simpelweg omdat er weinig landen zullen zijn die zo’n bevel durven uit te vaardigen. En vervolgens moet er ook nog een land zijn dat gevolg geeft aan zo’n opdracht tot arrestatie.

Een zaak bij een rechter in de VS? Ja, alleen voor een schadevergoeding

Dit zou een civielrechtelijke zaak tegen de Amerikaanse staat zijn, waarbij een schadevergoeding het hoogst haalbare is. Net als in Nederland kan een burger geen strafrechtelijk proces tegen de staat beginnen, dat kan alleen het openbaar ministerie. De klagers zouden zich in hun civiele zaak kunnen beroepen op een combinatie van Amerikaans recht en internationale mensenrechtenverdragen die de VS hebben ondertekend.

In de praktijk blijken Amerikaanse rechters vaak erg terughoudend bij zaken tegen de staat. Nabestaanden van de radicale prediker Awlaki, die in Jemen door een drone-aanval werd gedood, kregen van een Amerikaanse rechter te horen dat hij de aanvallen beschouwde als een politieke kwestie, waar hij geen bevoegdheid over heeft. Het feit dat Awlaki de Amerikaanse nationaliteit had, maakte daarbij voor de rechter niet uit.

    • Wilmer Heck