Hoogleraar in een kwade reuk

De nieuwe hoogleraar ‘slechte adem’ houdt zijn mond even dicht. De intreerede is uitgesteld, hangende onderzoek naar de integriteit van twee Groningse professoren.

Edwin Winkel zou op 29 oktober zijn oratie houden als hoogleraar tandheelkunde in Groningen. Eind vorig jaar werd hij benoemd op de bijzondere leerstoel speciële parodontologie, in het bijzonder halitose, slechte adem. Maar Winkel spreekt voorlopig niet. Hij ziet af van de oratie, in afwachting van onderzoek dat het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) doet naar de wetenschappelijke integriteit van hem en zijn collega Arie Jan van Winkelhoff.

De beide hoogleraren hebben verzwegen dat zij via hun bedrijf Laboral International al sinds 1998 aandeelhouder zijn van mondspoelmiddelenfabrikant Dentaid. Dit bedrijf heeft het aandelenbezit bevestigd na berichtgeving hierover in NRC Handelsblad.

De hoogleraren hebben dit commerciële belang bij hun wetenschappelijke publicaties over Dentaid-producten nooit gemeld. Ook verzwegen ze het voor co-auteurs. De academische wereld eist dat wetenschappers transparant zijn over zulke belangen om de geloofwaardigheid van wetenschappelijk onderzoek te waarborgen.

Geruchten over banden met Dentaid deden al in 2009 de ronde binnen het UMCG, zo blijkt uit nieuw onderzoek van NRC Handelsblad. Het bestuur van het Centrum voor Tandheelkunde en Mondzorgkunde stelde in september 2009 Dentaid-producten verplicht in de Groningse klinieken. Volgens toenmalig chef de clinique Henri Lohr waren Winkel en Van Winkelhoff niet betrokken bij deze beslissing. Wel bereikten hem toen berichten dat de twee commerciële belangen in Dentaid zouden hebben. Lohr zegt dit te hebben besproken met professor Frank Abbas, hoofd van het centrum, omdat dit vragen zou kunnen oproepen. „Ik kreeg te horen dat er geen sprake was van belangen van Winkel en Van Winkelhoff in Dentaid en dat LabOral en Dentaid alleen gevestigd waren op hetzelfde adres.”

Het UMCG, woordvoerder voor alle betrokkenen, gaat niet in op vragen over de invoering van Dentaid-producten.

Tijdelijk op non-actief

Abbas zelf kwam in mei 2011 onder vuur te liggen. Zijn collega-hoogleraar Boudewijn Stegenga suggereerde in een brief aan hem dat hij zich liet leiden door zijn commerciële belangen en die van Winkel en Van Winkelhoff. Deze kwestie is besproken tot op het niveau van de UMCG-decaan, professor Folkert Kuipers. Het leidde ertoe dat Stegenga tijdelijk op non-actief werd gesteld.

Het UMCG laat op vragen over dit conflict weten dat Abbas geen commerciële belangen heeft in tandheelkundige zaken. „De kwestie die in 2011 speelde rond de heer Stegenga, stond helemaal los van de huidige situatie rond Winkel en Van Winkelhoff.”

De leerstoel van Winkel, waarvoor hij komende week zijn intreerede zou houden, is in november 2012 ingesteld door de Stichting Nederlandse Vereniging voor Parodontologie. In het persbericht daarover noch in de uitnodiging voor de oratie meldde het UMCG dat deze leerstoel in feite wordt betaald door de Kliniek voor Parodontologie Amsterdam (KvPA), waarin Winkel zelf partner is. Ook Abbas is verbonden aan deze kliniek, die hij in 1985 met Winkel oprichtte.

Melle Vroom, secretaris van de stichting, bevestigt dat het geld afkomstig is van de Amsterdamse kliniek.

Het UMCG wil hierover niets zeggen, noch over nevenwerkzaamheden van Winkel voor de Stichting Dental Cruises, gevestigd op Winkels woonadres. Deze stichting organiseerde in 2008, 2009 en 2010 nascholingscursussen op luxe cruises naar het Caraïbisch gebied, New England en Canada. Deze cursussen werden gesponsord door onder meer Dentaid, LabOral Diagnostics, en Tandartsplein.nl, een webwinkel waarin Winkel tot zomer 2013 aandelen had.

De sponsors kregen volgens de website van Dental Cruises „uitgebreid de mogelijkheid [...] om hun producten toe te lichten in zogenaamde table of breakfast meetings”.

De activiteiten voor Dental Cruises staan niet vermeld op de universitaire website van Winkel, al sinds 2005 als universitair hoofddocent verbonden aan het UMCG. De website dentalcruises.nl is leeggehaald omdat er geen nieuwe cruise is gepland, meldt Ellen Roelofs, organisator van de reizen.

Parodontitistest

Het UMCG weigert ook toelichting op activiteiten voor LabOral Diagnostics die Winkel en Van Winkelhoff wél hebben gemeld. Dit bedrijf, waarin beiden partner zijn, verkoopt aan parodontologen en mondhygiënisten tests voor het aantonen van infecties in de mond. Sinds 2011 bevelen Winkel en Van Winkelhoff – met gebruikmaking van hun titel – in adviezen naar aanleiding van hun ‘parodontitis DNA-test’ expliciet het Dentaid-product PerioAid aan.

Volgens general manager Nicole Klaassen van LabOral Diagnostics adviseerde haar bedrijf tot 2011 een zogeheten chloorhexidine-oplossing 0,12%, alcoholvrij. „Maar door de vele vragen die wij vanuit de professie ontvingen over de effectiviteit van de verschillende chloorhexidine-formuleringen, hebben wij besloten vanaf 2011 PerioAid 0,12% in onze adviezen te noemen.”

Ze wijst erop dat het aanraden van PerioAid is gebaseerd op diverse wetenschappelijke publicaties. LabOral verkoopt volgens een parodontoloog die anoniem wil blijven jaarlijks minstens 17.000 parodontitis DNA-tests à 63 euro, goed voor een omzet van ruim een miljoen euro. LabOral doet desgevraagd geen mededelingen over het aantal verkochte tests, maar spreekt het cijfer ook niet tegen.

Winkel en Van Winkelhoff hebben intussen errata aangeboden aan tijdschriften waarin zij artikelen hebben gepubliceerd over Dentaid-producten. Daarin melden ze alsnog hun banden met Dentaid. Journal of Clinical Periodontology en International Journal of Dental Hygiene laten weten de kwestie in onderzoek te hebben. De hoofdredacteuren Maurizio Tonetti en Kerstin Öhrn gaan niet in op de vraag of een dergelijke schending van de regels kan worden rechtgezet met een erratum.

Voor veel wetenschappelijke tijdschriften is verhullen van belangen aanleiding het artikel terug te trekken uit de wetenschappelijke literatuur. Zo’n maatregel zou ook co-auteurs van de bewuste artikelen van Winkel en Winkelhoff treffen die niet op de hoogte waren van de verhulling. Hoogleraar orale functieleer Henny Meijer, een van de co-auteurs: „Er is een verrassende en tegelijkertijd ongemakkelijke situatie ontstaan.”

De integriteitscommissie van het UMCG komt naar verwachting in december met een advies over de zaak. Het UMCG liet twee weken geleden weten geen reden te zien om de twee hoogleraren voorafgaand aan dat advies op non-actief te stellen.