‘Traditioneel’ jagersvolk wil ook op Facebook

De Bosjesmannen in zuidelijk Afrika (ook wel San genoemd) willen graag mee in de moderne tijd, maar hun imago van natuurmens is juist wat toeristen en geldschieters trekt. Ze worstelen met Westerse waarden en generatiekloven, ontdekte antropoloog Stasja Koot (1974). Hij woonde vier jaar bij verschillende Bosjesman-stammen.

Bestaan die authentieke hutbewoners nog, die toeristen graag willen zien?

„Veel Bosjesmannen, ik noem ze Bushmen, wonen in nationale parken of natuurreservaten. Ze worden neergezet als natuurmens, de traditionele jager-verzamelaars die ze allang niet meer zijn. Ondertussen worden ze enorm beperkt. Ze mogen niet meer jagen en niet zomaar te veel besjes plukken van bepaalde struiken. Ze willen graag koeien houden tegenwoordig, maar dat mag in die parken ook weer niet.

„Ook niet-gouvernementele organisaties, ngo’s, houden dat geromantiseerde beeld in stand. Aan de ene kant willen die dat Bushmen geld gaan verdienen, democratiseren, vrouwenrechten accepteren, kortom hun cultuur veranderen. Maar om geld van donoren te vragen zetten ze juist in op het behoud van die traditionele cultuur.”

En wat willen de Bushmen zelf?

„Een mobieltje kopen en op Facebook gaan. Veel jongeren hebben een mobieltje, vaak een oude Nokia, maar de eerste smartphones zul je ook al tegenkomen. Ze wonen in kleine stenen huisjes, vaak al met elektriciteit. In traditionele kleding lopen en dansen doen ze alleen voor de toeristen. Ze hebben niets tegen toeristen, het is hun inkomstenbron.”

Je hebt zelf het Treesleeper Camp voor toeristen opgezet in Namibië?

„Dat is een toerismeproject dat gedragen wordt door lokale Bushmen. Het ligt niet in een reservaat. Ik heb er van 2003 tot 2007 gewoond, nu nemen ze zelf de beslissingen. Tot op heden gaat het relatief goed, het levert banen en geld op. Maar de lokale dynamiek en machtspelletjes geven wel problemen.

Welke problemen dan?

„De huidige campmanager, Moses, is zakelijk en kan goed met toeristen omgaan, maar raakt in de knoop met enkele ouderen in het dorp. Zij willen ook profiteren van de inkomsten, maar spreken zelf geen Engels, en hebben nooit zelfstandig gewerkt in een business zoals dit.”

„Het is meer een project voor de jongere generatie, die naar school is geweest en Engels spreekt. De ouderen zijn machtig, en kunnen zich uit frustratie tegen het project keren. Dan komen mensen ineens niet meer opdagen, of ze vragen ineens meer salaris omdat iemand ze dat heeft ingefluisterd.

Je bent wel blij dat je het kamp hebt helpen opzetten?

„Het Treesleeper Camp heeft sommige mensen vooruit geholpen. En het heeft mensen in het dorp het geloof gegeven dat ook voor hen dingen mogelijk zijn. Dat is belangrijk voor deze armste minderheidsgroep, die ook binnen de zwarte gemeenschap onder aan de ladder staat. Toerisme helpt, maar slechts voor een deel van de mensen.

Niki Korteweg

Stasja Koot verdedigt zijn proefschrift Dwelling in tourism: Power and myth amongst Bushmen in Southern Africa op 23 oktober 2013 om 16.15 uur aan de Universiteit van Tilburg.