Hij rende in het donker een ravijn in

Vandaag precies tien jaar geleden stierf zanger Elliott Smith Hij werd beroemd tegen wil en dank De enigmatische muzikant pleegde waarschijnlijk zelfmoord

Illustratie Thinkstock

Verslaggever

21oktober 2003, 19:00 uur. Het forum van sweetadeline.net, de officiële website van singer-songwriter Elliott Smith, bezwijkt onder de vele bezoekers. Die dag gaat het gerucht dat Smith is overleden, dus iedereen is op zoek naar meer informatie. Die is er nog niet: Charlie Ramirez, een fan die met de site begon nadat hij na een concert eens een handtekening en een vriendelijk praatje van Smith kreeg, zit met vrienden in een restaurant. En Smiths platenmaatschappij, Dreamworks, probeert hem juist te bereiken via dat gecrashte forum.

Ramirez haast zich naar huis als hij merkt dat zijn voicemail is volgestroomd met mensen die hem zeggen dat Dreamworks hem zoekt. Thuis belt hij terug. „Is het wat ik denk dat het is?” vraagt Ramirez. Het antwoord is ja. Elliott Smith is die dag, rond half twee ’s middags, in het ziekenhuis overleden, na een incident in het huis in Los Angeles waar hij samen met zijn vriendin, Jennifer Chiba, woonde. Veel details zijn er nog niet. Er zijn in de maanden daarna veel vraagtekens. Zelfmoord ligt voor de hand. Smith was verslaafd aan alcohol en drugs, was depressief, drukte sigaretten uit in zijn huid. Hij had al eens geprobeerd zichzelf van het leven te beroven en verwees ernaar in zijn teksten.

Maar dat beantwoordt niet alle vragen. Het jaar voor zijn dood was hij clean, vrienden vernamen dat het beter met hem ging. Bovendien kan het politierapport moord niet uitsluiten: op het lichaam van Smith ontbreken ‘hesitation wounds’, de kleine wondjes rondom de echte wond die normaal zijn in zo’n geval, omdat de zelfmoordenaar wil testen of de methode zal werken. Ook is het ongewoon dat iemand die zichzelf in het lichaam steekt, dat door de kleren heen doet. Op zijn polsen zitten wonden die wijzen op zelfbescherming.

23 maart 1998

Vijf en een half jaar eerder. Smiths leven heeft een wending genomen nadat regisseur Gus van Sant hem gevraagd heeft een paar liedjes aan te leveren voor zijn nieuwe film, Good Will Hunting. Het verhaal, over een outcast die een wiskundig genie blijkt te zijn, is geschreven door de dan nog onbekende acteurs Matt Damon en Ben Affleck. Smith stelt vijf bestaande nummers beschikbaar en schrijft er een nieuwe bij, ‘Miss Misery’. De film wordt een enorm succes (kosten 10 miljoen dollar, opbrengst 225 miljoen) en ‘Miss Misery’ wordt genomineerd voor de Oscar voor beste liedje.

Het is roem waar hij eigenlijk helemaal niet naar op zoek is. Sterker nog: het lijkt zijn innerlijke demonen alleen maar aan te wakkeren. Smith vermoedt dat hij als klein kind seksueel misbruikt is door zijn stiefvader. Als hij als tiener begint met het opnemen van zijn eigen liedjes, wil hij ze niet aan anderen laten horen. Een vriendin haalt hem over toch eens iets naar een platenmaatschappij te sturen en dat levert hem zijn eerste contract op.

De Oscaruitreiking is op maandagavond 23 maart 1998 in Los Angeles. Smith wordt gevraagd of hij ‘Miss Misery’ live wil spelen. Zo’n 55 miljoen televisiekijkers zien een onbekende man in een volledig wit pak, die ongemakkelijk en verlegen zijn akoestische liedje speelt. Daarna mag Madonna de winnaar bekendmaken. ‘What a shocker’, zegt ze sarcastisch als ze de envelop heeft geopend. De winnaar is ‘My Heart Will Go On’ van Céline Dion, uit Titanic.

Oscar of niet, muzikaal is Elliott Smith die jaren op zijn hoogtepunt. Zijn derde album Either/Or (1997) bereikt een kleine groep liefhebbers en wordt geprezen door de pers. Opvolger XO profiteert van de Oscar-publiciteit: het verschijnt een paar maanden na de uitreiking bij het grote Dreamworks en verkoopt met 400.000 exemplaren veel beter dan voorgangers. Muziekblad SPIN geeft het een 10 en beschrijft de liedjes als „zwerfhonden die om je heen blijven hangen omdat ze voor het eerst in hun leven een vriendelijk iemand zijn tegengekomen”.

1997 - 2003

Met Smith zelf gaat het ondertussen steeds slechter. Hij is in mei 1997 naar New York verhuisd en wordt daar alcoholist. Hij begint met het slikken van antidepressiva en praat openlijk over zelfmoord. Op een dronken avond in North Carolina rent hij in het pikkedonker een ravijn in. Een boom breekt zijn val.

In de jaren na zijn vijfde album, Figure 8 (2000), wordt hij paranoïde. Hij denkt dat hij gevolgd wordt door witte busjes en suggereert in interviews dat Dreamworks bij hem thuis inbreekt om liedjes van zijn computer te stelen. Hij geeft 1.500 dollar per dag uit aan heroïne en crack en eet bijna niets. De releasedatum van zijn volgende album moet steeds opgeschoven worden. Bij sommige concerten is hij zo in de war dat hij geen enkel nummer kan afmaken, omdat tekst en akkoorden hem ontschieten.

In 2003 gaat het iets beter. Hij gebruikt geen drugs meer en zweert op zijn verjaardag, 6 augustus, ook alcohol, cafeïne en rood vlees af.

21 oktober 2003, 12:00 uur

Terug naar tien jaar geleden. Smith heeft ruzie met zijn vriendin, Jennifer Chiba. Zij sluit zichzelf op in de badkamer. Dan hoort ze geschreeuw. Als ze weer naar buiten komt, steekt er een twintig centimeter lang keukenmes uit zijn borst. Hij hapt naar adem. Chiba trekt het mes eruit, Smith draait zich om en stort in.

Ze belt het alarmnummer. Terwijl ambulance en politie onderweg zijn, probeert ze haar vriend te reanimeren. Later, terwijl Smith naar het ziekenhuis wordt gebracht, ondervraagt een agent Chiba aan de keukentafel. Daar zien ze pas de Post-it met de korte boodschap liggen: „I’m so sorry - Love, Elliott. God forgive me.”

Elliott Smith overlijdt om zes over half twee, een klein half uur nadat hij het ziekenhuis is binnengebracht.

Ook tien jaar later weet niemand – Chiba uitgezonderd – wat er die dag precies gebeurd is. Toch zijn er weinig mensen die serieus geloven dat Smith door haar vermoord is. Ze had geen duidelijk motief, terwijl van Smith bekend was dat hij tot zelfdoding in staat was. Ja, het ontbreken van ‘twijfelwonden’ is ongewoon, net als het door de kleren heen steken van het mes. Maar dat is een ravijn inrennen ook.

19 oktober 2004

Een groter mysterie is wat Smith ertoe zette. Zoekend naar aanwijzingen in zijn muziek voel je je soms als een Beatles-fan die gelooft dat Paul McCartney dood is omdat je dat kunt horen als je hun platen achterstevoren draait. Op From a Basement on a Hill, dat een jaar na Smiths dood wordt uitgebracht, zingt hij: „I’m beyond belief in the help I require, just to exist at all.” En aan het begin van ‘King’s Crossing’ hoor je wat halve zinnen uit From an Abandoned Work van Samuel Beckett, en dat gaat weer over een problematische relatie met een stiefvader.

Familie en vrienden houden tot op de dag van vandaag de kaken op elkaar over wat ze weten. Het enige boek dat over zijn leven verschenen is, Elliott Smith and the Big Nothing (2004) van Benjamin Nugent, steunt op verhalen van vage bekenden. Voor dit artikel zei de ene na de andere ‘nee’ op de vraag om medewerking: voormalig bandleden „doen geen interviews over Elliott”, studiegenoten haakten af toen de vragen over gevoelige onderwerpen gingen. Webmaster Charlie was ook maar een fan, meer niet.

Tegen Chiba zou hij eens gezegd hebben dat je om hem te begrijpen het korte verhaal De hongerkunstenaar van Franz Kafka moet lezen. Het gaat over een man wiens beroemde act het is om dagen achtereen niet te eten. Anderen wijten zijn ongelukkigheid aan het feit dat hij hongerig is, maar de echte reden is dat hij zich niet wil voegen naar de grillen van het publiek en de regels van zijn impresario. Hij sluit zich aan bij een circus, maar de attractie raakt uit de gratie, totdat hij eenzaam in een kooitje eindeloos blijft vasten zonder dat iemand op hem let.

Er is niet veel fantasie voor nodig om de overeenkomsten te zien met Smith, zoals hij daar op het podium stond bij de Oscaruitreiking. Een nummer met een gitzwarte tekst, een wereld die hem wel knuffelde maar niet wenste te begrijpen, een man op een plek waar hij helemaal niet thuishoorde.

Maar een échte uitleg biedt het niet. Allerminst. Aan de andere kant: wat zouden we met die zekerheid moeten? Op Songs For Silverman (2005) van Ben Folds staat een nummer over Smith, getiteld ‘Late’. „Elliott, man, you played a fine guitar”, zingt Folds. „The songs you wrote, got me through a lot, just wanna tell you that.” Misschien is dat inderdaad ruim genoeg.

    • Peter Zantingh