Grote macht voor de kleine SPD

Weinig lijkt een ‘grote coalitie’ tussen christen-democraten en sociaal-democraten in de weg te staan, nu alle partijen hebben ingestemd met onderhandelingen. Merkel is bereid een minimumloon in te voeren.

Onderhandelingsdelegaties van de sociaal-democratische SPD (links) en de christen-democratische CDU/CSU (rechts) doorkruisten afgelopen dagen tijdens de zogeheten ‘sonderende besprekingen’ de regeringsgebouwen in Berlijn. De werkelijke besluiten vielen steeds in gesprekken ‘onder zes ogen’ tussen bondskanselier Angela Merkel, CSU-leider Horst Seehofer en SPD-leider Sigmar Gabriel.

Voor het partijkantoor van de sociaal-democratische SPD in Berlijn demonstreerde gisteren de linkervleugel tegen een ‘grote coalitie’ met de CDU en CSU. Maar in het Willy Brandt Huis besloot het uitgebreid partijbestuur van de partij akkoord te gaan met coalitiebesprekingen.

Een maand na de Bondsdagverkiezingen komt zo de formatie van een nieuwe Duitse regering in zicht – vóór Kerstmis, zei SPD-partijleider Sigmar Gabriel.

Het zogeheten ‘Konvent’ van 229 afgevaardigden uit verschillende deelstaten, stelde wel een ‘eisencatalogus’ op, een lijst van tien meer of minder ‘keiharde’ breekpunten variërend van extra geld voor zorg en ouderen tot het belasten van financiële transacties . De enige echt harde eis, zo lijkt het nu, is de invoering in heel Duitsland van een wettelijk minimumloon van 8,50 euro. Algemeen is het oordeel dat op dit voor de sociaal-democraten cruciale onderdeel een ‘houtskool-akkoord’ moet zijn bereikt in de gesprekken onder ‘zes ogen’, dat wil zeggen, tussen Merkel, Gabriel en Horst Seehofer, de leider van de CSU, de katholieke, Beierse zusterpartij van de CDU. Het was Seehofer die vorige week donderdag na de laatste sonderende gesprekken met de SPD als eerste christen-democraat signalen gaf dat het onder voorwaarden goed zou komen met het minimumloon. Of bondskanselier Angela Merkel en de Beierse premier Horst Seehofer het hele linkse boodschappenlijstje accepteren, zoals de SPD-kaderleden eisen, valt nog te bezien.

Vergeleken met Merkel, die afgelopen vrijdag meteen groen licht kreeg van haar partijbestuur, is de positie van Sigmar Gabriel een stuk gecompliceerder. Om te beginnen heeft de SPD tijdens de eerste rondjes armpje drukken achter de schermen moeten erkennen dat de partij flink verloren heeft. En dat bijgevolg enige bescheidenheid op zijn plaats is. Het eerdere ‘keiharde’ breekpunt, dat van de belastingverhogingen waarmee Gabriel vier dagen na de verkiezingen het partijconvent verleidde om akkoord te gaan met verkennende gesprekken, is bijvoorbeeld verdwenen.

Gabriel heeft bovendien in eigen huis te maken met dreigend oproer. In vele bondstaten zijn lokale partijafdelingen fel tegen de Groko, zoals tegenstanders de grote coalitie ofwel de Grosse Koalition noemen. Belangrijkste vertegenwoordiger daarvan is de invloedrijke Hannelore Kraft, premier van Noordrijn-Westfalen, en een rivaal voor Gabriel voor de verkiezingen van 2017. Vorige week maandag nog botste Kraft luidruchtig met de conservatieve partijsecretaris Alexander Dobrindt van de CSU. Maar later, na een onderhoudt met Merkel, draaide Kraft bij. Er volgde voor de perscamera’s een verzoeningsritueel op het rookbalkon tijdens volgende sonderende besprekingen. Kraft steunt nu ook deze stap van de SPD.

Commentaren prijzen daarom Sigmar Gabriel voor de strategische wijze waarmee hij de onderhandelingen voert. Met zijn ‘eisencatalogus’ pompt hij zijn partij op tot gelijke hoogte met de CDU/CSU, die slechts vijf zetels tekort kwamen om helemaal zonder coalitiepartner te regeren.

Gabriel maakt van zijn zwakte zijn kracht: de SPD haalde slechts een kwart van de stemmen, maar zonder SPD komt er geen regering. Het zou kunnen dat het zinspelen op die nucleaire optie slechts bluf is. Maar dan wel bluf die tot het uiterste wordt volgehouden. De SPD heeft namelijk aangekondigd dat het uiteindelijke coalitieakkoord ten slotte zal moeten worden goedgekeurd door een referendum onder de 470.000 partijleden. Het weekblad Die Zeit noteert ironisch: „De kleine man oordeelt over de Grote Coalitie”. Maar Gabriel hoopt zo als onderhandelaar, ondanks zijn nederige verkiezingsuitslag, maximaal resultaat binnen te halen. Bij ieder breekpunt kan hij de onrust in de basis van zijn partij als argument inzetten, zo is de gedachte. Dat is overigens niet zonder risico’s. Een meerderheid van de partijleden zou wel eens kunnen kiezen tegen het akkoord en voor nieuwe verkiezingen. Dan is het ook exit Gabriel. Maar veel analisten denken dat hij terecht gokt op het verantwoordelijkheidsgevoel van de individuele leden, die het landsbelang boven het partijbelang zullen stellen. En dus voor het akkoord zullen stemmen.

Vandaag zou naar verwachting ook de CSU instemmen met de coalitiebesprekingen die dan woensdag kunnen beginnen. Opmerkelijk is dat tot nu toe Angela Merkel, toch de machtigste politicus, zich niet openlijk heeft uitgelaten over de coalitievorming. Alleen de Süddeutsche Zeitung rapporteert dat Merkel vrijdag tijdens de telefonische conferentie met het partijbestuur volgens aanwezigen gezegd zou hebben dat ze het gevoel had dat de SPD nu werkelijk wil regeren. „De fase is overwonnen dat men ze achter de vodden moet zitten.” De bondskanselier zou tegen haar bestuur gezegd hebben dat de partij bereid moet zijn compromissen te sluiten over het invoeren van het minimumloon. „Zolang dit niet ten koste gaat van enorm verlies van werkgelegenheid.”

    • Frank Vermeulen