Verdienen aan de migranten

Door de Servische grenspolitie opgepakte illegale migranten, van wie de meeste zeggen dat zeuit Syrië komen. Ze kwamen het land binnen via Macedonië.

Terwijl hij door Miratovac, een dorp onderin Servië pal tegen de grens met Macedonië, rijdt, wijst oud-burgemeester Shezai Shaqiri de huizen met neergelaten rolluiken aan. „Zwitserland, Zwitserland, Duitsland”, somt hij op. En in de volgende straat: „Oostenrijk, België, Verenigde Staten, Zwitserland: Iedereen is vertrokken.”

De weg naar Macedonië ligt vol geitenkeutels. Er komen twee politiemannen aangesjokt. Grensverkeer is hier vrijwel niet, want de doorgang is begin jaren negentig gesloten. Alleen boeren met land aan de andere kant en een speciale vergunning mogen er nog door. Miratovac ligt ook pal op de doorvoerroute voor migranten.

Waarom bepaalde doorgangen populair zijn is niet altijd duidelijk. Vaak heeft het te maken met een corrupt contact bij de politie. Een slecht bewaakte oversteek met begroeiing waartussen je makkelijk ongezien blijft, helpt ook. En bewoners die willen bijverdienen door migranten te helpen, trekken vluchtelingen aan.

Officieel wonen in Miratovac zo’n zesduizend mensen, vrijwel zonder uitzondering van de Albanese minderheid in Servië. In de praktijk zit meer dan de helft daarvan elf maanden per jaar elders, de meesten in Zwitserland. Net buiten het dorp staan grote feestzalen voor bruiloften. Die draaien in juli hun omzet voor het hele jaar. Dan is iedereen over, is het opeens file rijden in de stoffige straten. Dan zijn de schoonheidssalons geopend, de terrassen vol en wordt vrijwel iedere dag getrouwd. Nu in september is het weer stil.

Alleen de aannemersfamilie heeft genoeg werk om in Servië te blijven. Die doet goede zaken doordat het in het buitenland verdiende geld wordt gebruikt voor de bouw van huizen in Miratovac. De broers van Shaqiri wonen ook in Zwitserland.

In de grensregio zijn de werkloosheid en armoede hoog. Een deel van de straten is onverhard en in de winter een modderpoel. De meeste huizen hebben een put voor drinkwater, omdat er geen waterleiding is. Er zijn geen fabrieken, kantoren of grote agrarische ondernemingen.

Het is een scharreleconomie die louter draait op wat familieleden uit het buitenland overboeken. Bijstand bestaat in Servië niet. De achterblijvers drukken de kosten door zelf groenten en fruit te verbouwen en verdienen wat bij door hun tuinslang te gebruiken voor het wassen van auto’s van passanten. 5 euro per migrant die een bed nodig heeft is dan mooi meegenomen.

In 1998 en 1999 stroomde Miratovac vol met vluchtelingen door het geweld in het nabijgelegen Kosovo. In 2001 kwamen de Macedoniërs, omdat het conflict tussen de Albanese minderheid en de Slavische meerderheid daar dreigde te escaleren tot een burgeroorlog. Sinds een jaar of drie ziet Shaqiri Afghanen, Pakistanen en Somaliërs langs trekken.

Shaqiri klinkt niet afwijzend of veroordelend over de migranten. Hun lot is herkenbaar. „Het is hier niet zoals wij zelf ontvangen worden als we naar Zwitserland gaan als asielzoeker”, constateert hij. „Daar krijg je meteen een slaapplek en eten. In Servië is geen hulp voor dit soort mensen.”

In de winter zoeken ze onderdak in de moskee tegenover het politiebureau. „Ze weten dat daar de deur altijd open staat.” Tegenwoordig geven ze de voorkeur aan de dunbevolkte lager geleden gebieden naast het dorp. Tussen de druivengaarden en maïsvelden. „Van daaruit belt vermoedelijk iemand van ons naar Belgrado. ‘Er zijn er weer 14’. Die stuurt dan een taxi.”

VN-vluchtelingenorganisatie UNCHR spreekt van ‘gemengde migratiestromen’ op de Balkan, omdat lokale bewoners die zelf ook het liefst weg willen zich nu mengen met de nieuwe migranten. Doordat het recent gemakkelijker is geworden voor Kosovaren om door Servië te reizen, is het aantal Kosovaarse migranten richting EU scherp gestegen. Aan de grens met Hongarije maken ze ongeveer de helft uit van de betrapte migranten.

Eind 2009 werd de visumplicht voor Serviërs en Macedoniërs voor de Schengenzone geschrapt. Ook dat leverde in Schengenlanden een nieuwe golf asielverzoeken op. Vooral Albanezen en Roma uit Zuid-Servië en Noord-Macedonië, die onder meer naar België en Zweden gaan. In 2010 bleken speciale reisorganisaties dit soort asieltrips te organiseren. Zij vertelden er alleen niet bij dat de aanvraag vrijwel altijd wordt afgewezen. Maar zelfs die inmiddels doorgedrongen wetenschap houdt mensen niet tegen. Doordat het bestemmingsland meestal het ticket terug verzorgt, is een reis naar een asielopvang in West-Europa in de ogen van velen een betere gok dan thuis blijven in de ellende.

Verschillende EU-staten, waaronder Nederland en België, hebben gedreigd dat de visumliberalisatie kan worden teruggedraaid als dit niet stopt. Serviërs en Macedoniërs zijn doodsbang dat dit gebeurt. Op grensovergangen in Servië liggen sindsdien folders waarin in het Servisch, Albanees en Romanes wordt uitgelegd dat ‘valse asielverzoeken’ geen kans maken. Ook staat er in dat Servië de mensenrechten respecteert.

De grenspolitie in beide landen is met name Albanezen en Roma strenger gaan controleren als ze het land uit willen. Ze krijgen vragen over de hoeveelheid geld die ze hebben om zichzelf te onderhouden en over hun exacte bestemming. Dat heeft tot klachten over discriminatie geleid.

Vaak moeten migranten het een paar keer proberen voor ze erin slagen een grens over te komen. Anderen hebben nog niet genoeg geld voor hulp van een smokkelaar die grenspolitie omkoopt. Hierdoor ontstaan in de grensstreken van Servië en Macedonië plekken waar migranten zich ophopen.

In lokale kranten staan geregeld berichten over mensensmokkel. In februari dit jaar werd bijvoorbeeld Dragan K. (52) uit Leskovac in Servië aangehouden toen hij vijf Afghanen vanuit Macedonië mee Servië in nam. In april 2011 werd een politieman uit het Servische plaatsje Razanj betrapt terwijl hij vier Somaliërs in zijn auto meenam de Macedonisch Servische grens over. Hij is zijn baan kwijt. Zeker een tiental bewoners van de stad Presevo in Servië zit vast omdat ze voor taxichauffeur speelden voor illegale migranten.

Op hulp aan illegale migranten staan tegenwoordig strenge straffen. Zelfs brood geven mag volgens Shezai Shaqiri niet. Hij houdt zich dan ook op de vlakte over wie van de dorpelingen zich ontfermt over de migranten die vaak bij Miratovac het land binnenkomen.

Miratovac ligt in de gedemilitariseerde bufferzone van vijf kilometer breed die in 1999 is ingesteld om te voorkomen dat het geweld in Kosovo en later Macedonië zou overslaan naar Zuid-Servië. Behalve reguliere politie en grenspolitie zijn er daardoor ook nog militaire patrouilles. Het is beter hier niet te lang te blijven hangen. „Iedere dag zien we hier busjes van de politie, na een tussenstop bij de rechtbank in Presevo, mensen terugbrengen naar Macedonië”, vertelt Shaqiri. „Raus! Maar ze blijven het gewoon opnieuw proberen tot het lukt.”