De echte waarheid is poreus

Zondag wordt de winnaar van de Libris Geschiedenis-prijs bekend-gemaakt. Bernard Hulsman liep de recensies van de genomineerden na.

De opvallendste trend in de Nederlandse geschiedenisboeken van de afgelopen twee jaar is de aandacht voor de decennia voor en na 1800. Er verscheen een stroom boeken over de Bataafse Republiek en het einde van de 18de eeuw, een periode waarvoor historici tot voor kort weinig belangstelling toonden.

Deze stroom wordt gedeeltelijk veroorzaakt door het universitaire onderzoeksproject The First Dutch Democracy. The Political World of the Batavian Republic, 1795-1801. Dit verklaart mede waarom geen van de boeken over de Bataafse republiek, zoals het in deze krant lovend besproken Pioniers in schaduwbeeld. Het eerste parlement van Nederland 1796-1798 van Joris Oddens (vier ballen), de shortlist van de Libris Geschiedenisprijs heeft gehaald. De boeken over de Bataafse republiek zijn in het algemeen niet voor het grote publiek. En de jury van de Libris Geschiedenisprijs 2013, waarvan de prijswinnaar op zondagochtend tijdens de uitzending van OVT (Radio 1, 10 u) bekend wordt gemaakt door juryvoorzitter Nout Wellink, blijkt juist een sterke voorkeur voor publieksboeken te hebben. Zoals 1001 vrouwen uit de Nederlandse Geschiedenis [1] van Els Kloek.

Wie meent dat geschiedenisboeken ook een verhaal moeten vertellen, zal dit geen geschiedenisboek vinden. Het is een lexicon, met portretten van vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis, zoals de reuzin Trijntje Keever en de zangeres Conny Vandenbos. Het rijk geïllustreerde, enkele kilo’s zware boek is schitterend vormgegeven door Irma Boom, Nederlands bekendste grafisch vormgever.

Wel een echt verhaal vertelt Roelof van Gelder in Naar het aards paradijs [2]. Van Gelder beschrijft niet alleen het reisverhaal van Jacob Roggeveen (1659-1729), die op zoek naar het mythische Zuideiland in 1722 het Paaseiland ontdekte, maar ook zijn levensverhaal. ‘Roelof van Gelder heeft bewonderenswaardig veel over hem opgespoord’, schreef Luc Kooijmans in zijn bespreking (Boeken, 16/11/2012). ‘De reis wordt prachtig beschreven.’

In het derde genomineerde boek, Wereld in woorden. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1300-1400 [3], wil de Utrechtse hoogleraar Frits van Oostrom niet ‘een hordeloop langs teksten’ uit de 14de eeuw maken, maar een vloeiend verhaal vertellen. Hiervoor groepeerde hij de 14de-eeuwse geschriften, voor niet-specialisten vaak taaie kost, in drie thema’s – de wereld, het heil en de verbeelding – en bedde die in in een brede beschouwing over het historisch perspectief, zo omschreef Elbeth Etty Van Oostroms werkwijze (Boeken 8/2/2013). En dit pakte uitstekend uit, zo oordeelde Etty: ‘Behalve een systematisch overzicht bieden van wat bekend is over de schriftcultuur van de 14de eeuw, wil Van Oostrom opnieuw het hart raken van een cultuur die achter een verre horizon verdwenen lijkt, maar toch soms herkenbare, de mens eigen, gevoelens en gedachten literair verwoord heeft en universeel geldig blijkt. Dat lukt dankzij de heldere compositie van dit boek.’

Nog groter dan de stroom boeken over het einde van de 18de eeuw, is die over de Tweede Wereldoorlog. Uit de vloed oorlogsboeken die groter wordt naarmate de oorlog langer is geleden, koos de jury van de Libris Geschiedenisprijs De vergelding [4] van Jan Brokken. Hierin probeert Brokken te bepalen waaruit de sabotage-actie tegen de Duitse bezetters in zijn geboortedorp Rhoon nu precies bestond. De Duitse vergelding die erop volgde, kostte zeven dorpsbewoners het leven en houdt het dorp nog altijd verdeeld. ‘Brokken probeert de ware toedracht van de gebeurtenissen te achterhalen door met overlevenden en hun familieleden te spreken’, schreef Michel Krielaars over De vergelding (Boeken 25/1/2013) . ‘Maar steeds als je denkt dat hij beet heeft, klinken er weer nieuwe stemmen die zijn vermoedens tegenspreken. Op die manier laat hij zien hoe poreus de waarheid is.’

Het vijfde genomineerde boek, De Boerenoorlog [5] van Martin Bossenbroek, is een klassiek geschiedenisboek. Bossenbroek vertelt het verhaal van de Boerenoorlog in Zuid-Afrika vanuit drie perspectieven: van de Nederlandse jurist Willem Leyds, de Britse politicus Winston Churchill en de boer Deneys Reitz. ‘Een schitterend opgeschreven verslag’ noemde Toef Jaeger De Boerenoorlog dat ook is genomineerd door de AKO Literatuurprijs (Boeken 25/1/2013). ‘Groots’ en ‘vol’ vond ze Van Bossenbroeks boek en zijn stijl ‘ voortreffelijk.