Groene energie uit beton

In Hamburg is een oorlogsmonument omgebouwd tot energiebunker. De voormalige luchtafweertoren moet vanaf volgend jaar 3.000 huizen van energie voorzien.

Luchtafweertoren werd verbouwd tot energiebunker, die deze week werd geopend. Foto IBA Hamburg / Martin Kunze

De gedachte was om de grote luchtafweertoren, de Flakturm uit 1943, in de Hamburgse haven om te turnen tot alternatieve energiecentrale. „En dat is eigenlijk in grote lijnen ook precies wat we gedaan hebben”, zegt planoloog Uli Hellweg bij de plechtige opening deze week van de ‘Energiebunker’, zoals het ding nu heet.

De betonnen kolos midden in Wilhelmsburg, het Amsterdam-Noord van Hamburg, is de afgelopen drie jaar voor bijna 27 miljoen euro omgebouwd. Volgend jaar moet de bunker 3.000 woningen op het eiland in de Elbe van warmte voorzien.

Uli Hellweg is projectleider van de Internationale Bouwtentoonstelling (IBA) Hamburg. Dergelijke bouwtentoonstellingen, waarbij telkens een stad voor een periode van een aantal jaren wordt aangewezen als planologische proeftuin, zijn sinds het begin van de vorige eeuw een beproefd middel voor stedebouwkundige vernieuwing in Duitsland. De energiebunker is het opvallendste project van de IBA Hamburg, omdat het oorlogsmonument de strijd tegen de klimaatverandering symboliseert.

Vóór 2025 moet het project ‘Duurzaam Wilhelmsburg’ de elektriciteitsvoorziening van het 50.000 inwoners tellende stadsdeel CO2-neutraal te maken, en voor 2050 een klimaatneutrale stadsverwarming te realiseren.

De IBA Hamburg heeft de stad in zes jaar tijd in totaal 90 miljoen euro gekost. Daarnaast hebben de Europese Unie en tientallen Duitse ondernemingen projecten gesubsidieerd.

De focus ligt op klimaatneutraal bouwen en projecten die te maken hebben met de Energiewende: de omschakeling van de Duitse economie van atoomstroom en fossiele energiebronnen naar duurzame energie. Vanuit de gedachte dat in de toekomst steden blijven groeien, en dat dezelfde steden verantwoordelijk zijn voor 75 procent van de CO2-uitstoot, wilde Hamburg een voortrekkersrol spelen in het terugdringen van die ontwikkeling.

Projectleider Hellweg legde de nadruk op het hergebruik van oude gebouwen in stedelijke gebieden, zoals hij eerder ook gedemonstreerd heeft in het stadsvernieuwingsgebied Moabit in Berlijn. Sociaal was het doel de oude achtergestelde wijk Wilhemsburg weer meer bij de rest van de stad te betrekken.

Critici stelden juist dat door de wijkverbeteringen van de IBA in het stadsdeel betere woningen zijn gebouwd, met als gevolg hogere huren en verdringing van de oorspronkelijke bewoners verder naar de randen van de stad. IBA-woordvoerders ontkennen deze week dat er sprake is van zo’n verdringingsproces.

Behalve het opknappen van Wilhelmsburg is in het kader van de IBA ook de nieuwe stadswijk Kosmopolis verrezen, met klimaatneutrale modelwoningen die zelf energie opwekken.

Burgers voelen de Energiewende ondertussen in hun portemonnee: deze week werd – een paar weken na de Bondsdagverkiezingen – bekend dat de extra omslag op de energierekening per huishouden verder omhoog gaan.

De kosten van de Energiewende stijgen in 2014 voor ‘Otto Normalverbraucher’ met meer dan 1 cent naar 6,4 cent per kilowattuur, wat voor een gemiddeld gezin neerkomt op ongeveer vijftig euro per jaar extra.

Dat is in Duitsland reden voor veel opwinding. Vooral ook omdat steeds meer bedrijven de stempel ‘noodzakelijk in het kader van de internationale concurrentiepositie’ krijgen, en daarom worden vrijgesteld van deze milieuheffing.

Experiment

„De energiebunker is een groot laboratoriumexperiment”, zegt de directeur van de stroom- en gasproducent Hamburg Energie, Michael Beckereit, die de installaties in de bunker bouwt. Het hart van de bunker is een buffertank gevuld met 2.000 kubieke meter water, die dient als opslag voor energie. Experimenteel daaraan is dat die energie uit verschillende bronnen afkomstig is: afvalwarmte van zware industrie, warmtekrachtkoppeling door biogas en verbranding van houtsnippers.

Een heel klein deel, 3 procent, leveren de zonnepanelen boven de bunker en langs de zuidelijke zijmuur. Die panelen zijn beeldbepalend maar symbolisch, erkent een IBA-functionaris.

Voor alle zekerheid kan men in de winter, wanneer mensen veel warmte gebruiken, teruggevallen op aardgasinstallaties die ook nog in de bunker worden gebouwd. „Maar”, zegt directeur Beckereit van Hamburg Energie, „we werken ook aan het gebruiken van stroom die wordt opgewekt door windmolens, via een soort grote dompelaar om het water op te warmen”.

Café

Beckereit benadrukt dat wat hier wordt gepresenteerd economische gezien niet winstgevend is. „Zonder de subsidie van de Europese Unie was de energiebunker niet mogelijk geweest.”

Bij de officiële opening zijn ook buurtbewoners uitgenodigd. Op meer dan dertig meter hoogte heeft de bunker een uitkijkgelegenheid, met sinds kort een café. Omdat de ontwerpers vonden dat het complex onderdeel moet zijn van de buurt en toegankelijk voor de burgers. Het is dan ook vol in het café. Inmiddels hebben al honderdduizend mensen de bunker bezocht als toeristische attractie vanwege het ruime uitzicht over de havens en de stad.

Een oudere buurtbewoner die meegeluisterd heeft naar de toespraak van projectleider Uli Hellweg, zegt in de lift naar boven dat hij niet heel erg onder de indruk is. „Uiteindelijk gaat het maar om 3.000 woningen die hier nu duurzaam warm water krijgen. En straks ook groene stroom. Dat is eigenlijk Spielerei in een miljoenenstad”, zegt hij. „Maar het idee is goed. Als je het niet probeert, weet je zeker dat het niet lukt.”

    • Frank Vermeulen