Dansen met de duivel

De censuurregels voor Chinese films versoepelen en de filmindustrie bloeit Filmmakers krijgen volledige artistieke vrijheid, zegt de overheid „Dat is natuurlijk een valkuil

Chinese beveiligingsbeambten bij de presentatie, op 22 september, van Oriental Movie Metropolis. Foto AFP

Correspondent China

Opgelucht, bijna juichend werd de Chinese filmmaker Lü Yue (56) vorige week opgebeld door zijn 80-jarige moeder, die de Culturele Revolutie nog scherp op haar netvlies heeft staan. „Jongen, ik heb in de krant gelezen dat de filmcensuur wordt opgeheven. Wat fijn. Dan kun je nu eindelijk de films maken die je altijd wilde maken en ik hoef niet meer ongerust te zijn dat je wordt gearresteerd. Eindelijk kan ik rustig gaan slapen.”

Helaas moest de gelauwerde Beijingse regisseur zijn moeder teleurstellen. „Net als heel veel krantenlezers en filmfans, denkt zij dat de censuur wordt afgeschaft, omdat de regels worden veranderd. Maar het enige verschil is dat wij niet langer onze scenario’s moeten laten goedkeuren voordat wij gaan draaien. Maar we moeten wel, als alles klaar is, de film aan de censuur voorleggen ter goedkeuring. Dat lijkt een stapje in de goede richting, maar dat is het niet”, zegt de filmmaker die in het buitenland bekender is dan in eigen land.

De nieuwe censuurregels die begin deze maand zijn ingegaan garanderen volgens de Chinese staatsmedia ‘volledige artistieke vrijheid’, omdat filmers geen goedkeuring vooraf meer nodig hebben om aan het werk te gaan en hun eigen thema’s en locaties mogen uitkiezen zonder eerst ‘advies’ in te winnen bij de Staatsdienst voor Radio, Film en Televisie.

Op een lommerrijk terras in de Beijingse Lido-wijk lacht Lü Yue hard en sarcastisch. „Dat is natuurlijk een enorme valkuil. Het risico dat een film die klaar is uiteindelijk niet het goedkeuringstempel krijgt – het stempel van de draak – ligt bij de makers en de investeerders. De censuur verandert van gedaante, maar blijft gewoon bestaan. Je blijft als filmmaker dansen met de duivel.”

Drakenstempel

De queeste om het ‘drakenstempel’ te verkrijgen is een complex onderhandelingsproces, waarin geld, goede relaties en vooral zelfcensuur de uitkomst bepalen. Het wonderlijke is, vindt Lü Yue, dat eigenlijk niemand in de nationale en internationale filmwereld daar nog een probleem van maakt. Chinese filmmakers doen aan zelfcensuur en internationale regisseurs en producenten buigen als het riet in de Yangtze-rivier mee met de Staatsdienst voor Radio, Film en Televisie.

Chinese filmmakers en producenten krijgen veel voor elkaar met ‘rode enveloppes’ (met daarin steekpenningen) en handige deals waarbij lokale bestuurders zijn betrokken. Buitenlandse filmmakers, en dan vooral de grote Amerikaanse en Europese studio’s, beginnen pas nu de Chinese kunst van het relatiemanagement (guangxi) te ontdekken. Dat is niet verwonderlijk na een jaar waarin tal van producties alleen na wijzigingen en inkortingen in de Chinese bioscopen te zien waren.

Skyfall, Django Unchained en het volkomen onschuldige werk van Ang Lee Life of Pi moesten dit jaar worden ontdaan van seksscènes en politiek gevoelige dialogen. Een veelvoud van de internationale films kwam bij voorbaat al niet in aanmerking voor vertoning, want te politiek, te seksueel getint of het quotum (maximaal 36 buitenlandse film in de Chinese bioscopen per jaar) was simpelweg al bereikt.

Toch groeit het aantal Chinese en internationale filmmakers dat een plek wil veroveren op een van de meest complexe filmmarkten ter wereld. Ook dat is niet verwonderlijk in een land waar in tien jaar het aantal bioscopen is vertienvoudigd tot 13.000, dagelijks tien nieuwe schermen in gebruik worden genomen en waar de recettes dit jaar met 36 procent naar 2,7 miljard dollar stegen. In 2020 zal de Chinese filmmarkt qua omvang en opbrengsten de Amerikaanse markt voorbijsnellen, voorspellen zakenbanken in de VS.

Lü Yue: „De Chinese filmmarkt wordt groter en groter, maar je moet als regisseur of producent over veel geduld, tact en goede contacten beschikken wil je hier slagen. Wie niet met frustraties kan omgaan, moet hier niet zijn.” Vandaar dat hij zelf geen films meer maakt en alleen nog werkt voor anderen, zoals Amerikaanse producenten.

Tripjes naar Californië

„De Amerikanen zien de censuur simpelweg als een onderdeel van het zakendoen in China. Hollywood meet succes niet af aan de kwaliteit of inhoud, maar aan toegang tot een groeimarkt. Hollywood gaat het alleen om geld en dat is een taal die in China heel goed wordt verstaan, want wij zijn kapitalistischer dan de Amerikanen”, legt Lü Yue uit. „Vroeger vond censuur plaats om politieke doelen te dienen, tegenwoordig om de eigen filmindustrie te beschermen en de staatskas te vullen. Ik vind het boeiend om te zien hoe de duivel met de duivel danst. Inhoud, kwaliteit, vrijheid van expressie zijn gewoon geen onderwerpen meer waar Amerikanen moeilijk over doen. Dat heeft toch geen zin.”

Soepel en zonder enig tegenstribbelen gaven de Hollywoodstudio’s die Cloud Atlas, The Mummy en Iron Man 3 maakten, gehoor aan ‘vriendelijke adviezen’ om homoseksuele vrijscènes, verwijzingen naar China en politieke opmerkingen te schrappen.

In de nieuwe 3D-versie van Top Gun moesten in de luchtgevechten de MIG’s – toestellen van de Chinese luchtmacht – onherkenbaar gemaakt worden omdat zij door Tom Cruise uit de lucht werden geschoten.

Geen probleem, geen discussie, sterker nog, er tekent zich een nieuwe trend af. Amerikaanse studio’s betrekken de bestuurders van de Staatsdienst voor Radio, Film en Televisie in een vroeg stadium bij productie.

Op de set van Iron Man 3 liepen Chinese ambtenaren rond, en dat is op het ogenblik ook het geval in de DreamWorks Animation Studio waar Kung Fu Panda 3 wordt gemaakt. Volgens de roddelrubrieken in de Amerikaanse filmpers zouden de Chinese ambtenaren genoten hebben van hun tripjes naar Californië.

De drie T’s

Lü Yue kent de geschreven en ongeschreven regels uit zijn hoofd. „De drie T’s van Taiwan, Tibet en Tiananmen mogen niet in een film voorkomen. Brad Pitt casten is na Seven Years in Tibet uit 1993 nog altijd onverstandig, hij mag na al die jaren nog steeds China niet in. Seks mag met mate, maar niet in close-up en alleen tussen mannen en vrouwen. Films waarin Chinezen of China bespottelijk worden gemaakt of in een negatief licht worden geplaatst, hebben geen schijn van kans. Films met politieke thema’s zoals Argo en Zero Dark Thirty kwamen er niet doorheen omdat China goede relaties met Iran heeft en tegen de oorlog in Irak was.”

De lijst van ‘gevoeligheden’ is daarmee niet af, zegt Lü Yue: „Films met zombies en vampiers kunnen ook een probleem vormen, want de staat is tegen bijgeloof, tenzij de vampiers voorkomen in een droom. Wat tegenwoordig wel kan, zijn arthousefilms over aids, de kloof tussen arm en rijk en drugsverslaving, maar liefst gesitueerd in het buitenland natuurlijk.”

    • Oscar Garschagen