Zeeën van vergoten tranen

Lezen // Memoires Maxim Gorki Jeugdherinneringen Vertaald door Peter Charles. De Arbeiderspers, 879 blz. € 45,-

‘Nergens raken mensen zo zinloos en snel versleten als hier bij ons, in Rusland...’ Zo vat Maxim Gorki het wezen van de Russische samenleving samen. Die snelle slijtage van de menselijke soort lijkt een waarheid te zijn in dat door wrede heersers, revoluties en vooral wantrouwen getekende land. Alsof je er meer dan elders moeite moet doen om je waardigheid te behouden en niet naar de wodkafles te grijpen.

Gorki (pseudoniem van Aleksej Pesjkov, 1868-1936) dankte zijn scherpe oog voor de alledaagse waanzin aan zijn veelbewogen jeugd: de armoede, het geweld en de hebzucht van zijn medemensen kreeg hij als dagelijkse kost opgediend. Waar andere schrijvers dat met een knipoog beschrijven, doet Gorki dat rauw, met een ongekende gruwelijkheid.

Jeugdherinneringen ontleent zijn kracht ook aan het feit dat de gevoelige schrijver in zijn jonge jaren bijna zelf aan het harde Russische leven ten onder is gegaan en op een gegeven moment heeft overwogen een einde aan zijn leven te maken. Hij lijkt daarmee het lot te willen delen van al die andere kwetsbare, jonge mannen die hij op zijn ontwikkelingsreis is tegengekomen en die niet tegen het Russische leven zijn opgewassen.

De tegenslag begint met de dood van zijn vader, als hij zelf nog maar klein is. Kort daarop neemt zijn moeder de benen, om pas jaren later weer op te duiken met een nieuwe man en vervolgens ook vroegtijdig te sterven. De jonge halfwees groeit op bij zijn grootouders, in een wereld waar niemand een ander iets gunt en wreedheid bijna elk greintje menselijkheid heeft verdrongen. Het leidt tot tot zeeën aan vergoten tranen. Het aardige aan Gorki is dat hij daarover weer relativerend schrijft: ‘Veel later begreep ik dat de Russische mens door zijn armoede en karige leven ervan geniet zijn ongeluk aan te dikken, ermee koketteert als een kind en zich zelden voor zijn ongeluk schaamt.’

Later monstert de puber Pesjkov als bordenwasser aan op een Wolgaschip, waarop gevangenen worden vervoerd. De beschrijvingen van het leven op de boot zijn ronduit schitterend. Gorki schildert het idyllische Rusland, zoals je dat het liefste ziet, maar hij verliest hij de bittere werkelijkheid nergens uit het oog. Iedere westerse politicus zou dit moeten lezen, al was het maar om te weten met welke meedogenloze menstypes hij te maken heeft.

    • Michel Krielaars