Nederlanders, zo zit Rusland in elkaar ...

Wat moeten we weten om Rusland te begrijpen? En hoe leg je Nederland aan Russen uit? Voormalig Moskou-correspondent Michel Krielaars (2007-2012) doet een poging

Rusland is een fascinerend land, met een hartelijke bevolking en een boeiende geschiedenis. Je kunt er geweldig reizen, de treinen rijden op tijd, het culturele leven is een paradijs. In de vijf jaar dat ik als correspondent in Moskou woonde, had ik dagelijks het gevoel in een absurdistische Fellini-film te leven.

Dat absurde komt deels voort uit de chaotische samenleving die Rusland sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1992 is geworden. Ik heb die omslag van nabij meegemaakt, omdat ik er ook toen al bij was. De communistische dictatuur maakte in een jaar tijd abrupt plaats voor een democratie en wild kapitalisme, waarin anarchie de overhand kreeg. Alle macht kwam uiteindelijk in handen van een kleine groep machtige zakenmannen en (ex-)politici.

Toen in 2000 Vladimir Poetin president werd, haalde ik aanvankelijk opgelucht adem. Hij leek de orde te herstellen, door zijn makkers van de voormalige KGB op hoge bestuursfuncties te benoemen. Maar al gauw kwam hij zelf in de ban van het wilde kapitalisme en werd hij de spil in dat spel.

Nee, Poetin is geen dictator

Het is dan ook een misvatting in Poetin een dictator te zien. Eerder is hij een autoritaire heerser, die vooral de financiële belangen van bevriende zakenmannen behartigt. Terloops besteedt hij een klein deel van de sinds 2000 sterk toegenomen olie- en gasinkomsten om het volk koest te houden: door de salarissen iets te verhogen, spectaculaire torenflats te laten bouwen en buitenlandse investeerders aan te trekken. Structurele hervormingen van de economie laat hij liggen.

Bij nader inzien bleek Poetin niets nieuws in de Russische geschiedenis. Onder de tsaren was het niet veel anders. Toch kreeg tijdens mijn correspondentschap die ‘achttiende-eeuwse’, archaïsche manier van regeren iets vreemds. In de grote steden was sinds 2005 een kleine middenklasse van moderne, jonge mensen opgekomen. Die wist heel goed dat het er in het Westen een stuk fatsoenlijker en rechtvaardiger aan toeging dan in hun eigen land. Die groepering uit sinds twee jaar zijn ongenoegen in de vorm van protesten.

Poetin wordt vooral gesteund door het oudere deel van de Russische bevolking, dat onder het communisme is opgevoed. Die Russen zijn vaak wantrouwend jegens alles wat uit het Westen komt, inclusief democratie.

Behalve de communistische ideologie draagt ook de Russisch-orthodoxe kerk bij aan die argwaan, met als gevolg een moraal die vijftig jaar achterloopt op de onze. Homoseksualiteit, raamprostitutie en hasjroken zijn dan ook grote zondes.

En ik begrijp ze heel goed, zonder hun opvattingen te delen. Want in de twintig jaar ‘vrijheid’ die hun land kent, hebben de meeste mensen het weliswaar veel beter gekregen dan ooit tevoren, maar de vanzelfsprekendheden van het vroegere systeem, zoals gratis gezondheidszorg, gratis onderwijs en goedkope huisvesting, zijn verdwenen.

Poetin is een superpatriot

Het dagelijks leven is veel duurder geworden. En ook die verandering zien de oudere Russen als een gevolg van diezelfde democratie. De neiging op een autoritaire leider als Poetin te vertrouwen, is dan ook een gevolg van hun angst voor het onbekende, lees: het Westen.

Onbegrijpelijk voor een decadente westerling als ik is ook het patriottisme van de meeste Russen. Iedere aanval op hun vaderland beschouwen ze als een persoonlijke belediging. Poetin, die het Westen er geregeld van langs geeft, is in dat opzicht een superpatriot, wat zeker bijdraagt aan zijn populariteit.

Maar tegelijkertijd komt dat patriottisme voort uit een minderwaardigheidscomplex. Want in Rusland zitten ze nog altijd op de puinhopen van een twintig jaar geleden ineengestort wereldrijk. Dat heeft nog zeker enkele generaties nodig om een normaal land te worden, dat zich serieus met het Westen kan meten.