De dageraad van het Koninkrijk

Dankzij renovatie is de Atlas der Neederlanden in oude glorie hersteld, gedigitaliseerd en opnieuw uitgegeven. Koning Willem-Alexander krijgt vandaag het eerste exemplaar.

Medemblik en de Vier Noorderkoggen in 1 van de 4 bladen door Pieter Straat, uitgave Hendrik de Leth, Amsterdam 1773.

Meer dan zeshonderd kaartbladen telt de monumentale, negendelige Atlas der Neederlanden die in de eerste jaren van het koninkrijk werd samengesteld uit kaarten van de gehele Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. De kaarten zijn zowel gedrukt als handgetekend. Van de eilanden in de Waddenzee tot België en Luxemburg, van de oostgrens met Duitsland tot de Hollandse kusten aan de Noordzee bestrijkt de Atlas het nieuwe Nederlandse koninkrijk, dat na de Franse Tijd diende als een onafhankelijke macht.

Vandaag opent in de tentoonstellingsruimte van de de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam de expositie Atlas der Neederlanden: de dageraad van het Koninkrijk in aanwezigheid van koning Willem Alexander. De koning neemt het eerste exemplaar in ontvangst.

De atlas vormt het pièce de résistance van de expositie. Jarenlang bevond de atlas zich in slechte staat, zat vol scheuren en valse vouwen, en was licht aangetast onder meer door kopervraat. Dankzij een groots renovatieproject zijn de kaarten in alle negen, in leer gebonden folianten hersteld en tegelijk ook gedigitaliseerd. Hierdoor kon uitgeverij Asia Maior/Atlas Maior een uitgave in facsimile maken, verkrijgbaar voor 6.995 euro. Tevens verzorgt Jan Werner, conservator Kaarten en Atlassen van de Bijzondere Collecties, een tiende deel waarin hij bij elk van de kaarten een uitvoerige historische en cartografische toelichting geeft. Die uitgave kost 190 euro.

De Atlas der Neederlanden is een verzamelaarsatlas, bijeengebracht door Covens & Mortier, de grootste cartografische uitgeverij uit de achttiende eeuw van Nederland, gevestigd vlakbij de Dam in Amsterdam. Dit immense verzamelwerk bevat kaarten uit de late zeventiende, de achttiende en de vroege negentiende eeuw. Een van de spannende raadsels van de Atlas der Neederlanden is hoe hij terechtkwam in de collectie van de Universiteit van Amsterdam. Praktisch zeker is dat koning Willem I, de eerste koning van de Verenigde Nederlanden, de atlas nooit heeft ingezien. Er bestaat het vermoeden dat Franse generaals de losse bladen uit de atlas raadpleegden in de Franse Tijd. In het laatste, negende deel zijn tevens kaarten van de Nederlandse overzeese koloniën afgedrukt, zowel van Nederlands Oost-Indië als West-Indië. Ook zijn de kustlijnen van Zuid-Afrika, Midden-Amerika en de Golf van Mexico nauwkeurig ingetekend. De schaal waarop de kaarten zijn afgedrukt varieert van 1 : 2.000 tot 1 : 250.000. De Atlas laat onder meer landgoederen, droogmakerijen, militaire objecten en uitwaterende sluizen zien. En hij bevat bijvoorbeeld ook kust-en rivierkaarten en waterschapskaarten. Deze Atlas en de tentoonstelling laten zien hoe het Koninkrijk der Nederlanden tot stand is gekomen.

Tentoonstelling: Atlas der Neederlanden: de dageraad van het Koninkrijk. Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. Oude Turfmarkt 129 (Rokin). T/m 8/2. Inl: bijzonderecollecties.uva.nl of atlasderneederlanden.uva.nl