Ruzieën over de NS via Brussel

Nederland heeft mogelijk verboden staatssteun verleend aan de NS De Europese Commissie onderzoekt nu of dat is gebeurd

verslaggevers

De Europese Commissie onderzoekt of de Nederlandse overheid zich schuldig heeft gemaakt aan het verlenen van verboden staatssteun aan de Nederlandse Spoorwegen. Het onderzoek gaat over het gunnen van de hogesnelheidslijn (hsl). Dat bevestigen desgevraagd het ministerie van Infrastructuur en en de Europese Commissie.

Manu Lageirse, directeur van concurrerend vervoersbedrijf Veolia, heeft onlangs „een hele stapel” documenten naar Brussel gestuurd. Hij was in september benaderd door ambtenaren van de Europese Commissie, die hem vertelden dat in Brussel wordt onderzocht of sprake is van verboden staatssteun, toen de concessie van de hogesnelheidslijn werd gegund aan de NS.

Lageirse besloot mee te werken. Hij vindt dat zijn bedrijf de kans moet krijgen over de hsl te rijden, en het onderzoek van de Europese Commissie biedt misschien een opening. In 2001 werd Veolia in de aanbestedingsprocedure verslagen door NS-dochter High Speed Alliance (HSA). HSA bood 160 miljoen euro per jaar voor de concessie – twee keer zoveel als Veolia. Veolia eindigde als nummer twee.

In het voordeel van de NS

Twaalf jaar later is de concessie meerdere keren bijgesteld, ten gunste van de NS. Eerst werd de jaarlijkse afdracht van 160 miljoen euro verlaagd tot 148 miljoen. Toen HSA in 2011 failliet dreigde te gaan, verlaagde het ministerie van Infrastructuur de vergoeding opnieuw, tot 101 miljoen euro. En de hsl-concessie werd samengevoegd met die van het hoofdrailnet (het spoor waarop de NS het alleenrecht heeft) en onderhands aan de NS gegund. Daardoor kon de NS tot 2025 tegen een lager tarief op de hsl blijven rijden.

Na het debacle met de Fyra-hogesnelheidstreinen heeft de NS voorgesteld om met gewone intercity’s over het binnenlandse hsl-spoor te rijden. Eerst met 160 kilometer per uur, vanaf 2022 met 200 kilometer. Geen hogesnelheidstreinen dus. Toch heeft het kabinet het plan geaccepteerd. Staatssecretaris Mansveld (Infrastructuur, PvdA) noemde het „een acceptabel alternatief”. De Tweede Kamer houdt morgen een hoorzitting over het plan.

„Het voorstel van de NS ligt mijlenver verwijderd van wat er 2001 werd gevraagd”, zegt Veolia-directeur Lageirse. Directeur Anne Hettinga van Arriva, eveneens een concurrent van de NS, vindt dat ook: „Eerst gaat het concessiebedrag omlaag, nu gaan er weer goedkopere treinen rijden. De NS komt afspraken niet na, maar mag wel blijven rijden. Het ministerie meet met twee maten.”

Oneerlijke concurrentie

Hoogleraar aanbestedingsrecht Chris Jansen spreekt over concurrentievervalsing. „De overheid heeft de vergoeding verlaagd en eist minder prestaties. Als andere vervoerders dat destijds hadden geweten, hadden ze een andere aanbieding kunnen doen en waren zij misschien de winnaar geweest.” Hij meent dat de concessie opnieuw moet worden aanbesteed. „Maar zolang de concurrentie niet in het geweer komt, zoekt de overheid de juridische grenzen op.”

Misschien worden die grenzen wel in Europa bepaald. Een woordvoerder van de Europese Commissie in Brussel zegt dat meerdere klachten zijn ontvangen over ongeoorloofde staatssteun aan de NS. „De beschuldigingen gaan over een aantal mogelijke gevallen van staatssteun bij het toekennen van de concessie in 2001 en opeenvolgende ontwikkelingen sinds 2011.” De Commissie begon in 2011 een vooronderzoek en dat loopt nog.

De Europese Commissie is voorstander van liberalisering van het spoorvervoer. Zij presenteerde dit jaar plannen om vanaf 2020 ook binnenlandse treinverbindingen verplicht aan te besteden. „Om die reden ben ik ook benieuwd hoe de Commissie tegen het hsl-dossier aankijkt”, zegt Lageirse.

Het ministerie heeft rekening gehouden met klachten over staatssteun. Staatssecretaris Mansveld liet bureau Oxera de haalbaarheid van de NS-plannen onderzoeken. Oxera noemde het risico dat er sprake zou zijn van staatssteun „relatief laag”.