‘Van pesters maken we positieve leiders’

Met de hele klas strijden tegen pesten, dat leren ze in Finland. Socioloog René Veenstra testte de methode. Het helpt echt, zegt hij vandaag in zijn oratie.

Sommige slachtoffers knuffelen met paarden. Er zijn weerbaarheidstrainingen. Er zijn scholen waar de pestkop voor een volle klas boete moet doen.

Maar de eerste methode in Nederland die pesten effectief bestrijdt heet volgens wetenschappers KiVa. Scholen die de van oorsprong Finse methode toepasten, drongen het pesten binnen een schooljaar met de helft terug. En bij tweederde van de kinderen die elke dag slachtoffer waren, gebeurde dat niet meer dagelijks .

Socioloog René Veenstra (Groningen, 1969), gasthoogleraar aan de Universiteit van Turku in Finland, presenteert het wetenschappelijk bewijs vandaag in zijn oratie aan de Rijksuniversiteit Groningen. In navolging van Christina Salmivalli, bedenker van de methode en hoogleraar psychologie in Turku, ziet hij pesten als een groepsproces op school. Er is een dader, met hulptroepen – assistenten en toeschouwers. Er is een slachtoffer, soms met verdedigers. En er zijn leerkrachten. Scholen die al deze betrokkenen aanspreken op hun rol kunnen de negatieve cultuur doorbreken en het pesten terugdringen.

In hoeverre is pesten ingebakken op Nederlandse scholen?

„Kinderen strijden op school om een plek bovenaan de sociale pikorde. Ze willen de beste zitplek in de klas en aandacht. Dominante leerlingen komen daarin het verst, vaak door te pesten. Ze gaan strategisch te werk, vaak al als ze acht jaar oud zijn. Ze verdelen de klas in twee groepen: om de ene groep geven ze, de andere kinderen mogen worden gepest. Die treffen ze feilloos op hun zwakke plek.

„Omstanders verlenen met hun ‘applaus’ de pestkop populariteit en macht. Zij moedigen het pesten aan. Elke dag worden er 100.000 scholieren in Nederland gepest. Heb je het boek Het lekkere van pesten gelezen van Edward van de Vendel? Daarin doet een gevierd fotomodel anoniem zijn verhaal. Toen klasgenoten hem een vijver in gooiden, keek de hele middelbare school toe. De verlekkerde blikken, het lachen – dat vond hij het ergste.”

Hoe ziet pesten eruit?

„Je moet niet alleen denken aan schelden, schoppen, spugen of slaan, hoe afschuwelijk ook. Vaker nog gaat het om subtieler vormen zoals foto’s verspreiden op internet, roddelen en buitensluiten. Een meisje dat op het schoolplein afstapt op een groepje klasgenoten. Net op het moment dat ze wil aansluiten, keert een klasgenoot haar de rug toe en staat ze buiten de kring. Negen op de tien leerlingen worden gepest zonder leraar in de buurt. Het meest op het schoolplein, in de kleedkamer van gym, bij de overblijf. Leraren merken maar een kwart van het pestgedrag op.”

Hoe bestrijd je pestgedrag?

„Als je pesten wilt aanpakken, moet je uitgaan van de sterke positie die pesters hebben in de klas. Je moet aan de slag met de hele groep, niet met de slachtoffers en de daders alleen. KiVa probeert de negatieve spiraal in de klas te doorbreken. Eerst met preventie: er zijn docententrainingen, tien groepslessen van telkens negentig minuten, er is een computerspel. En als het nodig is, grijpt de leraar in. Een team van onze universiteit brengt de sociale netwerken binnen de klas in kaart, rapporteert welke leerlingen veel gepest worden en door wie en springt bij als er incidenten zijn. In feite proberen we van de negatieve leiders, de pesters, positieve leiders te maken. En met succes, bleek na een jaar. Het percentage gepesten op de 66 KiVa-basisscholen liep terug van 29 procent naar 13,5 procent.”

Bij de 33 basisscholen zonder KiVa nam het pesten ook af, zij het in mindere mate. Hoe verklaart u dat?

„Dat kan twee dingen betekenen. De scholen die werden aangewezen als controleschool en die nog twee jaar met KiVa moeten wachten, zijn toch op eigen houtje aan de slag gegaan. Een andere verklaring is dat er afgelopen jaar veel maatschappelijke aandacht is geweest voor pesten. De ophef was groot nadat Tim Ribberink, Fleur Bloemen en Anass uit Wassenaar zelfmoord hadden gepleegd. Zij waren gepest. Scholen praten daarover. Kinderen passen hun gedrag aan.”

Geen van de Kiva-scholen is na een jaar pestvrij. Nog altijd wordt één op de acht kinderen gepest.

„Dat klopt. Om scholen verder te helpen hebben we aanvullend materiaal ontwikkeld. Ik verwacht dat dit komend jaar aanslaat. Het goede is dat leerlingen op KiVa-scholen er meer op vertrouwen dat de leerkracht tegenwicht kan bieden. Toen ze een cijfer moesten geven voor de aandacht die leraren geven aan pesten, steeg dat in een jaar tijd van 5,6 naar 7,2. Ook vinden de leerlingen de houding en de daadkracht van de leerkracht verbeterd. Als leraren er niet uitkomen, kunnen wij ze bijstaan met informatie die we over de sociale netwerken in de klas hebben verzameld.”

Wat wilt u nog onderzoeken?

„Ik sta bekend als pestprofessor en zal dat nog wel een tijdje blijven. We willen het programma uitbreiden naar middelbare scholen. We willen uitzoeken bij welke leerlingen het programma minder aanslaat en in hoeverre pesten van invloed is op schoolprestaties. Zijn er pestnetwerken die over de klassen heen gaan? Ook willen we weten of gecombineerde groepen van twee leerjaren die elk jaar van samenstelling veranderen gunstig zijn voor gepeste leerlingen. En als dat eenmaal in kaart is gebracht, wil ik aan de slag met volwassenen. In bejaardenhuizen en bedrijven wordt ook gepest.”