Chaos in de Guldenzaal, onderonsjes in het rookhok

Rutte II is vrijdagavond gered. Hoe? Een reconstructie: de hardheid van Lodewijk Asscher, de keukentafel van Halbe Zijlstra, Jeroen Dijsselbloem die het niet meer trekt, Alexander Pechtold die zijn magere resultaat moet maskeren. Plus: waarom Arie Slob het kabinet bijna opblies.

Foto David van Dam








Rutte II is vrijdagavond gered. Hoe? Een reconstructie: de hardheid van Lodewijk Asscher, de keukentafel van Halbe Zijlstra, Jeroen Dijsselbloem die het niet meer trekt, Alexander Pechtold die zijn magere resultaat moet maskeren. Plus: waarom Arie Slob het kabinet bijna opblies.

Door Tom-Jan Meeus en Thijs Niemantsverdriet

Net op tijd terug aan De Tafel

Maandag 7 oktober - Arie Slob ergert zich. Hij is met Alexander Pechtold de enige die vanuit de oppositie de durf heeft gehad alle gevoelige akkoorden van het laatste jaar te tekenen. Lenteakkoord, Woonakkoord, nu dit weer: de redding van Rutte II via onderhandelingen van coalitie met oppositie. Hij weet dus exact hoe collega’s opereren in deze processen en hij denkt: Mark, waar ben je?

Dus nog voordat de financieel woordvoerders op maandagmiddag 7 oktober, naar Financiën wandelen voor hun gesprek met minister Jeroen Dijsselbloem, zoekt hij contact met de premier. Slob eist dat Rutte later die dag ook aanschuift. Hij wil regie.

Zo gebeurt het dat ook de minister-president en vicepremier Asscher zich ’s avonds laat, rond tienen, melden op Financiën, wanneer de fractievoorzitters hun financieel woordvoerders komen vergezellen in het overleg met Jeroen Dijsselbloem.

Dit is nou De Tafel. In de Guldenzaal, een vergaderzaal naast de kamer van de minister, staat een grote rechthoekige tafel, en daar zitten ze allemaal aan. De Tafel is te groot om intimiteit te creëren: de oppositie moet het kabinet op gepaste afstand aan de verlangde meerderheid in de Eerste Kamer helpen.

Financieel woordvoerder Carola Schouten van de ChristenUnie staat 3 uur ‘s nachts te wachten tot de fractieleiders de pers te woord hebben gestaan. Foto: David van Dam

Aan de ene lange zijde zitten drie ministers met elk twee of drie ambtenaren. Tegenover hen de zes fractievoorzitters met hun zes financieel woordvoerders, soms aangevuld met woordvoerders sociale zaken. Van der Staaij en Dijkgraaf (SGP) mogen doorgaans aan het hoofd van de tafel. Totaal een man of 25. En niet alleen De Tafel is te groot, hetzelfde geldt voor het gezelschap: het zal die avond pijnlijk duidelijk worden.

Als ze aan De Tafel individuele maatregelen behandelen – die samen ‘de plaat’ vormen, in het jargon van Financiën – verliezen veel politici hun aandacht. Te technisch, te gedetailleerd. Slob wil dat de kazerne in Assen openblijft, maar dat kan ze bij GroenLinks weinig schelen: dan gaat GroenLinks-leider Bram van Ojik zitten geinen met Jesse Klaver, zijn financieel woordvoerder. Zo wordt De Tafel een plaats waar partijen statements afleggen. Het onderhandelen gebeurt in de marge ervan, in onderonsjes, per sms, of tijdens schorsingen.

Ik geef ze nog vijf minuten, dan ga ik. Ik ben hier geen bijprogramma.

Het loopt mis als Alexander Pechtold met de coalitie over het sociaal akkoord wil praten, terwijl het over de begroting zou gaan. Och, Alexander moet soms een nummertje maken, vergoelijken ze bij de andere oppositiepartijen. Ze kennen hem: man die met de vlakke hand op tafel slaat, man die soms binnenskamers praat alsof de camera’s nog draaien. Theater en Alexander horen bij elkaar.

Mark Rutte biedt hem ‘comfort’: schorsing. Rutte verdwijnt met PvdA-leider Diederik Samsom en Pechtold naar de kamer van Dijsselbloem, naast de Guldenzaal. Dit begint één uur ’s nachts, en alle anderen moeten maar wachten. Het duurt tien minuten. Twintig. Veertig. Na een uur staat Slob op. Hij heeft zijn beminnelijkheid verloren. „Ik geef ze nog vijf minuten”, zegt hij, voor iedereen hoorbaar. „Dan ga ik naar huis.” Het is mooi geweest. „Ik ben hier geen bijprogramma.”

Hij klapt zijn iPad dicht. Hij wenkt zijn financieel woordvoerder, Carola Schouten – ook zij maakt aanstalten voor vertrek. De delegaties van GroenLinks en de SGP zeggen dat Arie groot gelijk heeft. Jeroen Dijsselbloem en Mariëtte Hamer (woordvoerder Sociale zaken, PvdA) gaan in de deuropening staan: Slob kan er zo nooit door. Rutte komt sussen. „Nog even Arie, nog even.” Samsom komt ook sussen.

Uiteindelijk keren Rutte en Pechtold terug aan De Tafel: ze melden ‘beweging’ inzake het sociaal akkoord. Rutte schort de onderhandelingen om twee uur ’s nachts op. Een narrow escape, vertelt Slob later in kleine kring. „Ik denk dat het lastig was geweest ons weer aan tafel te krijgen als we echt waren gegaan.”

Minister Lodewijk Asscher van Sociale Zaken en Werkgelegenheid verlaat het ministerie van Financien tijdens de onderhandelingen over de begroting van 2014. Foto Pierre Crom

De rol van Lodewijk Asscher

Woensdag 2 oktober - Als Slob het overleg bijna opblaast is dat alweer anderhalve week nadat Rutte in de algemene beschouwingen overleg met de oppositie toezegde. Het kabinet moet op zoek naar steun voor de begroting van 2014, want het heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer. De bestuurbaarheid van het land staat op het spel. Maar in die anderhalve week lijkt er niets te zijn gebeurd: zo onzeker zijn de hoofdrolspelers, vertellen ze achteraf, en zo wankel is dan de politieke toestand. „Ik heb nog nooit in zo’n onzeker proces gezeten”, zegt een van de onderhandelaars nu.

Wel is er die periode veel informeel overleg: Halbe Zijlstra (VVD) voert bijvoorbeeld gesprekken aan zijn keukentafel in Wassenaar, waar ook Pechtold wordt gesignaleerd. En er zijn kleine stapjes: het CDA haakt af, zoals vrijwel iedereen van tevoren heeft verwacht. Maar Dijsselbloem blijkt geen ruimte te hebben voor gesprekken over het grote taboe – het sociaal akkoord -, en dat zint Pechtold niet. Hij dwingt af dat hij woensdagavond 2 oktober, half tien, op het Torentje mag verschijnen.

In Pechtolds maatschappijanalyse is de polder niet de oplossing, de polder is het probleem. Daarom heeft hij vanaf dag één gezegd dat hij niet alleen wil praten over de begroting van 2014. Hij wil het sociaal akkoord openbreken: het ontslagrecht en de WW sneller hervormen - dan wordt arbeid goedkoper, zegt hij, en groeit de werkgelegenheid sneller.

Ik heb nog nooit in zo’n onzeker proces gezeten.

Een standpunt dat vloekt met dat van de PvdA, die geen behoefte heeft aan ruzie met de FNV. Het is al moeilijk genoeg. In de omgeving van Lodewijk Asscher (PvdA), vicepremier én minister van Sociale Zaken, zeggen ze in die dagen: D66 is er louter en alleen op uit om het sociaal akkoord te slopen.

In het Torentje treft Pechtold niet alleen Rutte, maar ook Dijsselbloem en de verrassendste onderhandelaar van de laatste weken: Asscher. Een man met een zachte presentatie en een harde kern. „Als je hem een paar minuten onder water houdt”, zegt een onderhandelaar van de oppositie, „komt hij boven en zegt hij gewoon wéér nee.”

Asscher zegt dat hij bereid is tot enkele aanpassingen van het sociaal akkoord: de hervorming van het ontslagrecht mag eerder ingaan en bedrijven kunnen sneller worden gedwongen arbeidsgehandicapten in dienst te nemen. Nieuw is het niet – tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen heeft Rutte deze zaken al met zoveel woorden toegezegd.

Maar voor Pechtold is dit die woensdagnacht genoeg om verder te praten met het kabinet. Ook al pleegt Asscher een klassieke onderhandelings truc: hij waarschuwt de D66-leider dat hij vooral niet te vroeg moet juichen. Want Asscher weet nog niet, waarschuwt hij Pechtold, of PvdA-leider Samsom met zijn tegemoetkomingen kan instemmen.

D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold in het Torentje, rechts Minister Jeroen Dijsselbloem van Financiën. Foto Reuters / Bart Maat

Rokers en Rotterdammers

Vrijdag 4 oktober - Nu Pechtold binnenboord is gehouden, en het CDA weg, kan Dijsselbloem haast maken. Hij roept de financieel woordvoerders van de vier overgebleven oppositiepartijen (D66, GroenLinks, ChristenUnie, SGP) vrijdagavond 4 oktober, zes uur, bijeen voor agendaberaad. Kunnen ze meteen een afspraak voor zaterdag maken?

Dat kunnen ze niet, ze willen pas maandagmiddag verder praten - en die eensgezinde houding van de financieel woordvoerders zal de coalitie uiteindelijk redden: zij zijn het die een week later met technische slimmigheden voor een doorbraak zullen zorgen. Vier van de zes zijn Rotterdammer: Mark Harbers (VVD), Wouter Koolmees (D66), Carola Schouten (ChristenUnie) en Elbert Dijkgraaf (SGP). Ze zijn er trots op. Mensen die weten van aanpakken en oplossen, zeggen ze er zelf van. „Vlijmscherp zonder stress en escalatie”, noemt één van hen dat.

Nerds in paradise: dol op ingewikkelde vraagstukken, bedreven in het verschuiven van begrotingsposten om de cijfermatige uitkomst van een maatregel optisch te verbeteren. Op dode momenten delen ze een voorliefde voor spelletjes op hun iPhone, zoals Candy Crush, een moderne variant van drie op een rij.

En, ook dit komt later van pas, een aantal van hen rookt. Dus rookpauzes – op Financiën is een rookhok schuin tegenover de kamer van de minister – zijn een mooi alibi om de koppen bij elkaar te steken.

De Deal Nú kiezen, Alexander

Maandag 7 oktober - De ironie is dat de voornaamste deal, de deal die het kabinet redt, wordt gesloten op het moment, maandagnacht 7 oktober, dat Slob dreigt weg te lopen. Op de ventilatieloze werkkamer van Dijsselbloem komt Samsom, ’s nachts tussen één en half twee, Pechtold beslissend tegemoet: naast de toezeggingen die Asscher vijf dagen eerder in het Torentje deed, is de PvdA-leider bereid om werklozen die een baan weigeren sneller te dwingen om al na een half jaar iedere vorm van werk te accepteren – op straffe van verlies van hun uitkering.

De beweging is vooraf in de coalitie doorgenomen. Zijlstra heeft innig contact met Pechtold gehouden, en daarover Samsom geïnformeerd: de relatie tussen de leiders van PvdA en D66 is nu eenmaal niet best, Zijlstra is hun bemiddelaar. En Samsom en Pechtold hebben de vrijdag ervoor lang zitten praten op de kamer van de laatste. Er is een afspraak gemaakt: Samsom doet één bod over het sociaal akkoord, en dan zegt Pechtold ja of nee.

Maar nu aarzelt Pechtold, hij heeft vragen. Het zou niet de eerste keer zijn, weet hij, dat Samsom een gesprekspartner overbluft. Leveren deze toezeggingen genoeg extra werk op, het werk waar hij voor de camera’s zo vaak en krachtig op heeft aangedrongen?

Hij raadpleegt zijn financieel woordvoerder, Wouter Koolmees. Er valt een percentage: een verbetering voor de werkgelegenheid van 0,8 procent, naar schatting 50.000 banen. Dat is meer dan in het regeerakkoord – en daar gaat het Pechtold om. Hij neigt naar ja, maar zegt nog steeds niets toe. Rutte grijpt in. „Dit is het bod, Alexander”, zegt de premier. Is het ja, of is het nee? Pechtold zegt ja. Samsom en de D66-leider schudden elkaar de hand – en zien in hun ooghoeken dat Rutte alweer naar Arie Slob rent.

Bram wegpraten

Dinsdag 8 oktober - De volgende dag blijkt hoezeer het kabinet afhankelijk is van deze onderhandelingen. Plannen voor het pensioensparen stuiten in de senaat op dezelfde tegenstand als in de Tweede Kamer: de volledige oppositie is tegen. Aangezien de coalitie in de Eerste Kamer geen meerderheid heeft, lijdt het kabinet een smadelijke nederlaag.

Op Financiën gebeurt met Pechtold wat ze vreesden. Er is verwarring over de 0,8 procent verbetering van de werkgelegenheid: is dat ten opzichte van het sociaal akkoord, vraagt Pechtold, of van het regeerakkoord? De D66-voorman wordt gerustgesteld, en wat belangrijker is: nu is D66 definitief binnenboord.

De vraag is: kan het akkoord dat aan?

Het gevolg: ze kunnen nu verder zonder Van Ojik. De PvdA doet erg zijn best GroenLinks erbij te houden, Financiën heeft een notitie gemaakt waarin staat dat Van Ojik afstand kan houden van zes miljard bezuinigingen zonder zijn steun aan het akkoord in te trekken. Asscher blijkt er een meester in te zijn hier formuleringen voor te bedenken.

In een schorsing praat Van Ojik door met Zijlstra. De media zullen smalen, waarschuwt Zijlstra, als GroenLinks niet de zes miljard steunt maar wel het kabinet. Dan komt GroenLinks in de wind te staan, vreest Zijlstra: „En de vraag is dan: kan het akkoord dat aan?” Zijlstra maakt duidelijk GroenLinks een te onzekere factor te vinden. Van Ojik besluit de gesprekken de volgende dag te verlaten.

Groen Links fractievoorzitter Bram van Ojik (M) arriveert op het ministerie van Financien voor een gesprek over de rijksbegroting 2014. Foto Pierre Crom

Dijsselbloem beent weg

Woensdag 9 oktober - De onzekerheid blijft nog anderhalve dag: pas donderdagmiddag krijgen onderhandelaars geloof in een goede afloop. Op woensdag domineert chagrijn op Financiën. Oppositiepartijen stellen extra eisen. D66 wil meer geld voor onderwijs en de griffierechten, de ChristenUnie schroeft de eisen voor de kindregelingen omhoog, en wil dat de gratis schoolboeken blijven. Nu GroenLinks weg is, staat de oppositie sterker dan ooit.

Als het zo gaat, dan is het klaar voor mij.

De coalitie wordt wanhopig. Samen kost dit 800 miljoen euro, rekent Dijsselbloem voor. „Een roofoverval in tien minuten”, noemt een coalitie-onderhandelaar het later. Tot overmaat van ramp doet Asscher een poging tot terugonderhandelen op een ander onderwerp, waardoor de sfeer helemaal verpest wordt.

Rutte ontploft. Ook Dijsselbloem wordt het te veel. De doorgaans beheerste minister van Financiën schorst de vergadering en beent weg naar zijn werkkamer. „Als het zo gaat, dan is het klaar voor mij”, foetert hij tegen Samsom. Die woensdagnacht gaan diverse onderhandelaars naar huis met het gevoel dat het nog steeds faliekant kan mislukken.

Er komt pas schot in de zaak als de financiële woordvoerders donderdagmiddag met Dijsselbloem besluiten dat ze alleen nog praten over oplossingen, niet problemen. Vooral Schouten en Koolmees (een oud-ambtenaar van Financiën) zijn in hun element. Samen met ambtelijke whizzkids van Dijsselbloem vinden de woordvoerders slimme technische oplossingen, en ziedaar: nu kunnen ze de andere ministers en de fractievoorzitters een lijstje overleggen waar werkelijk vooruitgang in zit. Lagere lasten, meer geld voor gezinnen en onderwijs.

En Rutte, het is zijn kracht, weet de sfeer weer goed te krijgen. Ook proberen partijen D66 actief tegemoet te komen: Financiën heeft berekend dat de aanpassingen die Pechtold afdwong, inderdaad zo’n 50.000 banen opleveren – over 27 jaar: in 2040. Ze besluiten dit in de tekst van het akkoord te maskeren: 2040 wordt vervangen voor ‘op termijn’.

Doodskist

Vrijdag 11 oktober - D66 krijgt nog een laatste toezegging: als vrijdag vaststaat dat het wonder nabij is, mag de partij ook 50 miljoen minder bezuinigen op de omroep claimen. De presentatie, tien uur ’s avonds op het ministerie van Financiën, is bewust sober - maar pakt onbedoeld kolderiek uit. Acht mannen in donkere pakken voor een zwart gordijn: het lijkt wel een uitvaartdienst.

Als ze teruglopen naar de kamer van Dijsselbloem kan Alexander Pechtold zijn behoefte aan zwartgallige humor niet onderdrukken. Hij wijst naar een oude schatkist van Financiën op de gang. Hé Jeroen, zegt hij, waarom heb je die er niet ook bijgezet? „Dan hadden we tenminste een kist gehad.”

Financieel akkoord. Pechtold, Slob, Rutte, Dijsselbloem, Asscher, van der Staaij, Zijlstra en Samsom. Foto David van Dam

Deze reconstructie is gebaseerd op gesprekken met onderhandelaars van alle partijen die aan de totstandkoming van het akkoord bijdroegen.