Bijna 17.000 miljard is niet genoeg: zes vragen over de Amerikaanse schuld

Illustratie/ Cagle Cartoons (cagle.com)

Donderdag: D-day voor de Amerikaanse overheid, want dan kan ze écht niet meer lenen. Maar vandaag is ook belangrijk. Vandaag komen zowel de Republikeinen en de Democraten met voorstellen, beide op zoek naar een compromis. Maar hoe zit het ook al weer precies met dat schuldenplafond in de VS? Waarom houden ook wij onze adem in? Zes vragen en antwoorden van economieredacteur Maarten Schinkel en correspondent Guus Valk.

1. Hoe werkt het huishoudboekje van de Amerikaanse overheid?

Neem een willekeurige maand in het Amerikaanse huishoudboekje, zeg: juli van dit jaar. Het ministerie van Financiën documenteert precies wat er binnenkomt en wat er uitgegeven wordt. Burgers betalen belasting (98 miljard dollar), er worden sociale premies geïnd (70 miljard), goederen aan de grens worden aangegeven (waarde: 2,8 miljard), enzovoort. In totaal int de Amerikaanse federale overheid iets meer dan 200 miljard dollar.

Maar er zijn veel meer uitgaven dan inkomsten. Er gaat die maand 11 miljard dollar naar programma’s voor veteranen, het ministerie van Defensie krijgt bijna 49 miljard, Volksgezondheid bijna 79 miljard.

De Amerikaanse federale overheid geeft in juli 297,6 miljard dollar uit, en komt die maand dus bijna 97,6 miljard dollar tekort.
Zo gaat het maand in, maand uit. Amerika moet geld bijlenen om de dagelijkse uitgaven te kunnen betalen. In het jaar 1835 was de overheid voor het laatst schuldenvrij, daarna liep de staatsschuld langzaam op tot het huidige bedrag van 16.699 miljard dollar. (Volg de ‘debt clock voor de ‘realtime’ schuld’)

Al bijna een eeuw begrijpt Washington dat leven op schulden uiteindelijk geen goed idee is. Tijdens de Eerste Wereldoorlog, in 1917, bracht de Amerikaanse regering voor het eerst een plafond aan waarboven niet meer geleend mocht worden. Verhoging van dit plafond mocht sinds de jaren dertig alleen met toestemming van het Congres. Dat zou het Congres enige controle geven als de rijksfinanciën uit de hand liepen.

Zeker negentig keer in totaal werd het plafond sindsdien verhoogd, meestal zonder discussie.

Illustratie/ Cagle Cartoons (cagle.com)

2. Waarom is het schuldenplafond nú pas een probleem?

Democratische én Republikeinse presidenten hebben het schuldenplafond verhoogd. Toch zijn het nu de Republikeinen die niet langer willen meewerken. Dankzij het jarenlange werk van met name partij-ideoloog Grover Norquist zijn Republikeinen op sleutelposities gekomen die pleiten voor lage belastingen en een zo klein mogelijke overheid.

Het gevolg is een enorme polarisatie in Washington. Republikeinen stemmen niet meer mee met Democraten en Democraten werken niet meer samen met Republikeinen. Daardoor worden er veel minder wetten aangenomen.

De verloren verkiezingen van 2012 hebben in de Republikeinse partij woede losgemaakt. Het sentiment is dat de partij-elite in onderhandelingen slappe knieën heeft. Het compromis dat in 2011 gesloten werd, zien veel Republikeinen nu als een nederlaag.

De eigenlijke reden voor veel Republikeinen om dwars te liggen, zorgverzekering Obamacare, is niet meer dan een excuus. Het gaat ze er vooral om nu eens niet als eerste met de ogen te knipperen, zoals de Republikeinse senator Ted Cruz opmerkte.

3. Waarom komen de VS donderdag echt in de problemen?

Strikt gezien is 17 oktober niet de dag waarop Amerika het schuldplafond bereikt. Al op 19 mei botste de schuld tegen de limiet van 16.699 miljard dollar aan. Sindsdien heeft het Amerikaanse ministerie van Financiën overal tijdelijk geld vandaan gehaald om aan zijn verplichtingen te kunnen voldoen. Vanaf 17 oktober, zijn die maatregelen uitgeput.

Dan krijgt de federale overheid nog steeds geld binnen, maar vanaf die tijd wreekt zich het begrotingstekort. Dat wordt geraamd op 6 procent van het bbp. Als deel van de overheidsinkomsten is het veel groter: ruwweg een zesde. Er komt dus veel minder geld binnen dan er rekeningen zijn. Volgens minister van Financiën Jack Lew heeft de overheid vanaf volgende week nog 30 miljard dollar cash achter de hand, plus wat er aan inkomsten binnenkomt. Maar op sommige dagen kunnen de betalingen pieken op 60 miljard dollar.

Het probleem wordt dus acuut als er grote betalingen moeten worden verricht. Dat zijn bijvoorbeeld salarissen van federale werknemers. Maar het meest nijpend is de staatsschuld zelf. Rentes moeten worden betaald, en aflopende staatsleningen moeten worden afgelost en vernieuwd.

Deze leningen hebben soms een omvang van tientallen miljarden dollars. Als de VS hun schulden willen blijven betalen, dan zullen zij deze uitgaven prioriteit moeten geven ten koste van al het andere. En dan nog is er is altijd een risico op calamiteiten: de dag waarop er net niet genoeg geld is en alsnog een rentebetaling wordt gemist.

Illustratie/ Cagle Cartoons (cagle.com)

4. Waarom houdt de wereld zijn adem in?

Op de financiële markten wordt nog steeds nauwelijks geloofd dat de VS het zo ver laten komen dat zij een rentebetaling of aflossing op de staatsschuld missen. De rentes op langlopende staatsschuld geven nog geen krimp, al zijn de aandelenkoersen de afgelopen weken al flink gedaald. Maar staatsleningen op de zeer korte termijn, die het meest kwetsbaar zijn, wankelen al wel. De rente op de lening met een looptijd van een maand is al opgelopen naar 0,3 procent. Dat lijkt niet veel, maar de afgelopen tijd bedroeg deze rente nul procent of negatief.

Dat hangt samen met de onbetwiste status van Amerikaanse staatsleningen in het internationale financiële systeem. Zij zijn op de financiële markten de maat aller dingen. Ze dienen als onderpand in de bancaire sector, bepalen allerlei risicoberekeningen en liggen ten grondslag aan duizenden miljarden dollars aan andere financiële instrumenten. Als deze treasuries niet langer onverdacht zijn, dan is het net alsof er plots geen overeenstemming meer is over de lengte van de meter of het gewicht van de kilo. Olivier Blanchard, de topeconoom van het IMF, waarschuwde dan ook al voor een scenario dat vergelijkbaar is met de crisis van vijf jaar geleden.

Het alternatief, waarbij de VS hun schulden en rentes prioriteit geven ten koste van andere uitgaven, is nauwelijks aantrekkelijker. Het acuut korten van de overheidsuitgaven met een zesde deel kan makkelijk een diepe recessie veroorzaken. Die kan dit er niet bij hebben: de eurozone en Japan krabbelen net een beetje op, en in de opkomende markten is al sprake van een vertraging van de groei. Een Amerikaanse crisis is het laatste dat de rest van de wereld kan gebruiken.

5. Waarom wordt de Republikeinse toon opeens milder?

De crisis over het schuldenplafond komt niet alleen. Er ís al een crisis gaande, over de begroting. Die werd niet op tijd opgelost, waardoor de federale overheid nu dicht is. Amerika merkt de gevolgen: 800.000 ambtenaren zitten thuis, steeds meer overheidsdiensten zijn gesloten. Niet langer alleen musea of nationale parken, maar ook zorginstellingen en bibliotheken.

De Republikeinen krijgen hier de schuld van. Hun plan: Obama zou zijn nieuwe zorgstelsel inruilen voor Republikeinse goedkeuring van de begroting. Dat gebeurde niet. En nu weten de Republikeinen het niet meer. Het gevolg is een grote interne verdeeldheid. Die geeft de partijelite macht om naar eigen inzicht te handelen in de schuldencrisis. En wie naar hen luistert, merkt dat het verschil met Obama verrassend klein is.

Deze week schreef Paul Ryan, een prominente conservatieve Afgevaardigde, in The Wall Street Journal dat de crisis moet stoppen. Het was een onthullend stuk: ten eerste noemde hij Obamacare niet één keer – dat onderwerp speelt in de partijtop kennelijk geen rol meer. Hij wil het schuldenplafond onmiddellijk verhogen, zoals Obama wil, en de sluiting van de federale overheid stoppen.

Daar staat volgens Ryan tegenover dat er bezuinigd wordt op sociale voorzieningen. Ryan, die bekend staat als hardliner, stelt zich tenminste enigszins constructief op. Ook Barack Obama wil bezuinigen en eventueel ook op social security.

Ook andere ijzervreters lijken er genoeg van te hebben. De Koch-broers, invloedrijke financiers van Tea Party-politici, schreven een open brief die las als een boodschap aan de militante rechtervleugel om zich iets redelijker op te stellen. Zonder de ronkende retoriek staan links en rechts soms veel dichter bij elkaar dan ze willen toegeven.

Illustratie/ Cagle Cartoons (cagle.com)

6. En waarom ligt een oplossing binnen handbereik?

Tot afgelopen donderdag lagen de posities muurvast: Obama weigert te onderhandelen zolang de federale overheid op slot zit. Hij laat zich niet gijzelen, zei hij. De Republikeinen willen dat eerst de crisis rondom het schuldenplafond wordt opgelost, waarna gepraat kan worden over de begrotingscrisis die de overheid dichthoudt.

Sinds het einde van vorige week zit er beweging in die posities. Republikein John Boehner lijkt er nu op uit met een tijdelijke oplossing de geladen sfeer te doorbreken. Hij stelde voor het schuldenplafond voor zes weken te verhogen, zodat er tijd is om te praten over bezuinigingen. Obama wees dit voorstel niet meteen af. Dat duidt op beweging, want het zou inhouden dat hij toch in gesprek moet vóórdat er een oplossing voor de ruim 800.000 thuiszittende ambtenaren is.

De opties van de Republikeinen zijn eigenlijk uitgeput. Hun populariteit is nog nooit zo laag geweest als deze week (28 procent). Zij zijn erbij gebaat uit dit moeras te komen, en hebben daarbij de hulp van Obama nodig.

Niemand wil dat de overheid al aangegane financiële verplichtingen niet meer nakomt, ook de meeste Republikeinen niet. Washington kruipt naar een oplossing toe, maar komt die op tijd?

Zowel de Republikeinen als de Democraten komen nu op de valreep met voorstellen, in de hoop toch tot een compromis te komen. Vandaag wordt daarover meer duidelijk.

Dit stuk verscheen afgelopen weekend in NRC Handelsblad en nrc.next

Lees ook: Vier vragen over de shutdown

    • Maarten Schinkel en Guus Valk