Wegduiken voor de vluchteling

Europa zit met zijn vluchtelingenbeleid in een morele spagaat. Daar valt niet aan te ontkomen. We moeten hulp bieden én hoge drempels opwerpen, stelt Dirk-Jan van Baar.

Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron. Foto AFP

Heel goed dat de eerste reis van paus Franciscus naar Lampedusa ging. Dat was in juli, nog voor het vluchtelingendrama van afgelopen week en het nieuwe drama van vrijdag bij Malta waarbij vijftig vluchtelingen omkwamen. De kerk heeft inzake de verworpenen der aarde die op geen enkel staatsgezag een beroep kunnen doen een eigen verantwoordelijkheid. Dan moet de eerste niet-Europese paus paraat zijn. De uit Argentinië afkomstige kerkvorst speelde met vooruitziende blik op het schuldige Europese geweten in. Dat ongemak zal verklaren waarom de 309 vluchtelingen die bij Lampedusa omkwamen in het katholieke Italië een staatsbegrafenis krijgen en postuum ook nog de Italiaanse nationaliteit. De 155 overlevenden die illegaal aan land wilden gaan krijgen die niet. Hun wacht mogelijk zelfs een boete van 5.000 euro.

De hypocrisie springt zo in het oog, dat er makkelijk op af te geven is. Op Lampedusa werden de Italiaanse premier Letta en de voorzitter van de Europese Commissie Barroso door demonstranten uitgejouwd omdat de opvang van de migranten mensonwaardig is. Dat vinden de eilandbewoners ook, maar zij beklagen vooral hun eigen lot. Als eerste aanlegplaats naar Europa kreunt het eiland onder de vluchtelingenstroom uit Noord-Afrika, waar de ‘Arabische Lente’ wel het oude staatsgezag omver heeft geworpen, maar niet de gehoopte levensverbeteringen bracht. Het bewind in Tunesië was nog maar amper gevallen, of de eerste bootvluchtelingen dienden zich al aan. Het doet denken aan 1992, toen het hermetisch afgesloten Albanië zich voor de buitenwereld opende en voor de kust bij Bari roestige schepen met haveloze mensenmassa’s opdoken. Dat was schrikken. Er werd toen snel een deal gesloten waarbij de Italiaanse marine in Albanese wateren mocht patrouilleren, om de ongewenste mensenstroom in te dammen. Ook met de Libische kolonel Gaddafi had Italië een akkoord, maar de bizarre dictator die zich twee jaar geleden als een dolle woestijnhond gedroeg is er niet meer. Afgeschoten uit westerse zorg om de Arabische mensenrechten.

Fysieke obstakels

Er is de laatste twintig jaar dus niet zo heel veel veranderd. Behalve dan dat West-Europa een fort is geworden, en de muren en ijzeren gordijnen waardoor het vroeger werd omringd nu zelf moet bouwen. Er wordt schande van gesproken en gezegd dat het bewaken van honderden kilometers Zuid-Europese kustlijn een illusie is. Natuurlijk zitten er ‘lekkages’ in, zoals ook niet elk bootje veilig aan land komt. Maar over het algemeen moet toch worden vastgesteld dat het bouwen van fysieke obstakels – hoewel afzichtelijk – effectief is. De VS hebben niet voor niks hun prikkeldraad langs de grens met Mexico. Het veiligheidshek (op sommige plaatsen een muur) dat Israël tegen Palestijnse zelfmoordcommando’s heeft opgetrokken is zelfs zeer effectief. Het aantal aanslagen is bijna tot nul teruggebracht. En wie tegenwoordig met het vliegtuig reist, moet door een reeks van veiligheidssluizen, wat ervoor zorgt dat vluchtelingen nog meer naar gammele bootjes, snikhete koelwagens en peperdure mensensmokkelaars moeten uitwijken.

Die strenge veiligheidsmaatregelen op het vliegveld hebben we te danken aan Osama bin Laden, ingenieur van 9/11. En sinds die dag weten we ook dat nieuwelingen uit moslimstreken niet automatisch het Westen zijn toegedaan. Dat heeft ongetwijfeld tot meer xenofobie geleid en meer steun voor een restrictief immigratiebeleid. Maar openlijk wordt die niet aan de dag gelegd, Europa heeft nog steeds zijn humanitaire laagje vernis. Daarom wordt op de drama’s bij Lampedusa en Malta vooral beschaamd gereageerd, met bezweringen dat we niet van de mens in nood mogen wegkijken en dat de immigratie beter moet worden geregeld. Heel beschaafd dus, al begrijpt iedereen dat we hier niet de hele wereld kunnen toelaten en dat dus een restrictief immigratiebeleid nodig is.

Hulp bieden én hard zijn

Hoe restrictief, daarover valt te twisten. Ook rekening houdend met voldoende draagvlak onder de eigen bevolking, want democratieën mogen die niet vergeten. Allemaal heel keurig en verantwoord, met regels en beleid, want westerse samenlevingen kunnen pas met de verworpenen der aarde overweg als die eerst zijn geregistreerd en ‘een status’ hebben. Over die vreemdelingenkwesties discussiëren juristen en experts met toewijding. Het grote publiek heeft er geen geduld voor en kijkt liever weg. Tenzij het te veel wordt of zich een ramp voordoet, zoals bij Lampedusa. Pas dan komen de camera’s en kan er niet meer worden weggedoken. Dan moet de vluchtelingenput door de politici worden gedempt.

Dat Europese burgers op doorsneedagen wegkijken van het vluchtelingenprobleem is niet zo verrassend. Want niet alleen de mens in nood is in nood, wij zijn dat ook. Dat wil zeggen: onze voorrechten en onze manier van leven, die tegen de opdringende buitenwereld moeten worden verdedigd.

Daarom is het ook zaak dat de autoriteiten de fysieke controle over de buitengrenzen hebben, om te kunnen bepalen wie er binnen mag en wie niet. Dat betekent (al dan niet gemilitariseerde) Europese grensbewaking, in het geval van Lampedusa uitbesteed aan Italië. Het is dus niet zo gek dat de EU 30 miljoen euro aan Italië heeft toegezegd voor een betere opvang van vluchtelingen. Tegelijk heeft het Europees parlement ingestemd met Eurosur, een bewakingssysteem dat de migrantenstroom moet volgen en moet voorkomen dat vluchtelingen aan land komen. Hier krijgt het verwijt dat er in het rijke Westen wordt ‘weggekeken’ van de mens in nood wel een heel dubbel perspectief.

Daarover kun je wrang doen, maar ik vrees dat wij tegenover de vluchteling niet anders kunnen dan dubbel kijken. Enerzijds moeten we hulp bieden, omdat anders onze morele antennes uitvallen en onze eigen samenleving verhardt. Anderzijds moeten we hard zijn en hoge drempels opwerpen, om dezelfde reden (bescherming van de eigen samenleving). Logisch dat we dan voor onze eigen gemoedsrust liever wegkijken. Maar ironisch genoeg biedt dat ‘wegkijken’ de illegale vreemdeling ook de beste kansen om door de mazen van het net te kruipen en ondergronds als zwartwerker een plekje te veroveren. Permanente alertheid bestaat niet, zeker niet als de camera’s weg zijn. Daarom zullen steeds weer nieuwe vluchtelingenstromen proberen naar Europa te komen, en zich niet laten afschrikken, ook niet door drama’s als Lampedusa of Malta. Zelfs de paus kampt met een dubbelrol. Hij is niet alleen de hoogste vertegenwoordiger van God op aarde, maar ook de opvolger van Petrus, de bewaker van de hemelpoort.