Tijdloze opera met de directheid van film

Mozarts laatste opera over Romeinse keizer gemoderniseerd door Ivo van Hove met camera’s, smartphones en iPads

Scène uit ‘La clemenza di Tito’ in de regie vanIvo van Hove, nu te zien bij de Munt in Brussel Foto Clärchen en Matthias Baus

Vaak zijn laatste opera’s betekenisvolle hoogtepunten in oeuvres. Wagner? Parsifal. Verdi? Falstaff. Maar Mozarts La Clemenza di Tito, gecomponeerd in 18 dagen, is een minder eenduidig sterk slotakkoord.

In Nederland was ‘Tito’ voor het laatst te zien in 2002 (daarvoor: 1983), in een productie waarvan vooral de heftig contrasterende nieuwe recitatieven van Manfred Trojahn zijn bijgebleven. In Brussel dateert de laatste iconische opvoering (regie Ursel en Karl-Ernst Herrmann) eveneens van 1983. Eens in de dertig jaar: dat zegt iets over populariteit. Maar in zijn eigen tijd was Tito wél geliefd; volgens sommigen zelfs Mozarts sterkste opera. Wat de receptie nekte was, behalve de recitatieven (waarschijnlijk van Mozarts leerling Süssmayr), het libretto. Complex, politiek en zozeer hamerend op de morele superioriteit van vergiffenis dat keizer Titus er Goedheiligman-achtige trekjes van krijgt. Ivo van Hove, sinds 2001 de veelbesproken artistiek leider van Toneelgroep Amsterdam, ensceneerde voor de Munt eerder Idomeneo. La clemenza di Tito gaat bij hem over de wisselwerking tussen het publieke en het private domein. De handeling, tijdloos actueel dus, is door van Hoves vaste scenograaf Jan Versweyfeld gesitueerd in een luxe hotelsuite. Maar die chaise longue, designlamp en royaal opgedekte boxsprings blijven niet lang netjes als de buitenwereld de binnenwereld binnendringt.

In die suite zien we Titus al tijdens de ouverture piekeren. Zal hij zijn geliefde Berenice aanhouden en de regels van het keizerrijk schenden of kiest hij verstandig en huwt een Romeinse? Een enorm videoscherm, dé eyecatcher van de voorstelling, vergroot zijn vertwijfeling uit: in de gegroefde kop van tenor Kurt Streit zie je de rimpels verdiepen nog voordat er een noot is gezongen.

Als dat kort erna wel gebeurt, is daar meteen het duo – Véronique Gens als de jaloerse Vitellia en Anna Bonitatibus als haar slappe aanbidder Sesto – dat een aanslag op Titus’ leven beraamt. En daar weet je ook meteen: in deze voorstelling wordt Mozart gezongen op extreem hoog niveau.

Een rol als Vitellia is moordend: veel, zwaar, hoog én laag. Een eleganter en krachtiger vertolkster als Gens is nauwelijks denkbaar. Bonitatibus (Sesto) heeft tijd nodig om warm te draaien en bouwt haar hoofdrol dan steeds kleurrijker uit.

Muzikaal bevat La clemenza momenten van grote schoonheid, ook met dank aan de grootse bezetting van de kleinere rollen. Zo is het door sopranen Simona Saturova (Servilia) en Anna Grevelius (Annio) gezongen duet Ah, perdona al primo affetto een hoogtepunt – net als het soms zo lekker rauwe rondo Non più di fiori (Vitellia) met strelend aandeel voor bassetklarinet.

Munt-chefdirigent Ludovic Morlot zorgt met koor en orkest van de Munt voor een uitvoering met veel aandacht voor puls en energie, wat soms ten koste gaat van de detailleringen.

De camera’s, steeds opdringeriger en zichtbaarder, volgen Titus en zijn gevolg wel zeer gedetailleerd. Dat leidt tot een wonderlijke mix tussen intrige uit de eerste eeuw na Christus, muziek uit 1791 en een Dynasty-achtige setting.

Bij sommige zangers werken de close ups; Streit lijkt als Titus met zijn tanige sportschooltorso en zwarte pak zo ontsnapt uit Festen of Borgen. Andere zangers zijn minder videogeniek.

In combinatie met veel moderne props – de International Herald Tribune, smart-phones, CSI-onderzoekers in witte pakken – is de totaalindruk gemengd. Zeker, dit is dé manier om opera op een actuele manier te vertellen en emoties ‘klein’ maar toch zichtbaar te acteren. De schoonheid van muziektheater geholpen door de middelen van film. Maar gevaarloos is die benadering niet. Het ‘moderne’ wordt potsierlijk als het botst met het ‘verledene’. De keizer zijn nieuw te bouwen tempel tonen op iPad – dat is zo’n moment. Of de scène waar Tito peinzend het woord VIRTU (deugd) noteert in zijn leren Filofax.

Maar deze Tito bewijst vooral hoe glansrijk de toekomst van muziektheater eruit ziet nu 400 jaar repertoire verteld kan worden met eigentijdse visuele middelen.

    • Mischa Spel