Pijn lijden is niet hetzelfde als het leren vermijden van weefselschade

Lijden ongewervelden pijn? Tamar Stelling concludeert van wel ( ‘Ongewerveld leed’, NRC Handelsblad, 5&6 oktober), maar onderbouwt het onvoldoende. Pijn lijden is een subjectieve ervaring die al moeilijk te bestuderen is bij mensen, laat staan bij andere dieren. Om die te begrijpen is het dan ook het beste te beginnen bij mensen.

De neuroloog Antonio Damasio, hoogleraar neurowetenschappen aan de universiteiten van Zuid-Californië en Iowa, constateert dat weefselbeschadiging zenuwvezels activeert die signalen over lichaamstoestanden, inclusief de toestanden die pijn veroorzaken, doorgeven. Deze signalen activeren het lichaam tot een groot aantal verschillende reacties die de schade moeten beperken, respectievelijk repareren. Op pagina 80 en verder in zijn boek Ik voel dus ik ben stelt hij dat om te ‘weten’ dat men pijn heeft, het nodig is dat de signalen terecht komen in de juiste gebieden van de hersenstam, thalamus en hersenschors en daar een ‘gevoel’ van pijn geven. Voor dat gevoel is ‘bewustzijn’ nodig. Damasio: „Maar los van het feit of u bij bewustzijn bent of niet, leiden weefselbeschadiging en de neurale patronen daarvan altijd tot allerlei automatische reacties – van een eenvoudige wegtrek-reflex tot een complexe negatieve emotie. Om kort te gaan, pijn en emotie zijn niet hetzelfde”.

Dit is in strijd met wat de meesten van de geciteerde biologen in het artikel van Stelling beweren. Die stellen de reacties van het organisme, waaronder het leren vermijden van weefselschade, gelijk aan pijn lijden.

Damasio illustreert het verschil tussen ‘pijnsensatie’ en ‘pijneffect’ met het geval van een aan ‘tic douloureux’ lijdende patiënt. Deze aandoening is zeer pijnlijk; zelfs een zachte aai of een briesje langs het gelaat leidt tot gruwelijke pijn. Bij deze patiënt werden als laatste hulpmiddel in een bepaalde sector van de voorhoofdskwab inkervingen gemaakt. De dag daarna was de patiënt een volledig ander mens en speelde vrolijk een potje kaart. Op een vraag van de chirurg antwoordde hij dat ‘de pijn ongeveer hetzelfde was gebleven’, maar dat hij zich prima voelde. De mentale voorstellingen van weefselschade waren hetzelfde gebleven, maar „er traden namelijk geen emotionele reacties meer op als gevolg van die zintuiglijke patronen van weefselbeschadiging.”

Mensen verschillen gradueel van andere dieren. Wij moeten zeker ook bij andere dieren voorzichtig zijn met te constateren dat die lijden, uit de waarneming van gedrag dat op pijnsensatie wijst. Dat neemt niet weg dat als we de reactie van onze huisdieren, bijvoorbeeld hond of kat, op trauma’s observeren, wij de stellige indruk krijgen dat die daaronder lijden en ook de positieve emotie van genot – poes die in het zonnetje ligt te spinnen – kennen.