Missers en treffers: Henk Krol en de macht van het Kremlin

Een tip is soms het halve werk – maar soms ook helemaal niet. Henk Krol, leider van 50 Plus, stapte vorige week op nadat de Volkskrant had onthuld dat onder zijn verantwoordelijkheid bij de Gay Krant jarenlang pensioenpremies waren achtergehouden. Bron: een anonieme tip op de website PubLeaks, een initiatief van verschillende media voor klokkenluiders,

Een tip is soms het halve werk – maar soms ook helemaal niet. Henk Krol, leider van 50 Plus, stapte vorige week op nadat de Volkskrant had onthuld dat onder zijn verantwoordelijkheid bij de Gay Krant jarenlang pensioenpremies waren achtergehouden. Bron: een anonieme tip op de website PubLeaks, een initiatief van verschillende media voor klokkenluiders, waaronder ook deze krant.

De tip over Henk Krol kwam ook bij de krant binnen, maar bleef liggen – en bleek later niet te kloppen

NRC Handelsblad meldde dat ook op de voorpagina, maar moest het nieuws toeschrijven aan de Volkskrant. Pijnlijk, want de tip was ook bij deze krant binnengekomen. Klokkenluiders kunnen bij PubLeaks meerdere media aankruisen waarbij ze hun informatie kwijt willen.

Eerst even, hoe werkt dat?

Die tips worden op de redactie geraadpleegd op een extra beveiligde laptop. Ze moeten scherp gesorteerd worden, want er komen honderden berichten en documenten binnen die lang niet allemaal nieuwswaardig zijn. Omdat dat raadplegen technisch nogal ingewikkeld is (veilig is ingewikkeld), werd de selectie in eerste instantie gedaan door één redacteur, die de binnengekomen tips dagelijks bekijkt en relevante doorstuurt naar een rubriekschef of een verslaggever.

Nu heeft NRC Handelsblad een kleine, vierkoppige onderzoeksredactie, maar bij hen kwam de bewuste tip over Krol niet terecht. De poortwachter stuurde die wel meteen door naar de chef van de Haagse redactie, die het interessant vond maar middenin de Algemene Politieke Beschouwingen zat. Hij gaf de tip door, maar dat kreeg geen vervolg.

Trouwens, ook als dat wel was gebeurd, was succes niet verzekerd geweest. Die eerste tip via PubLeaks was namelijk onjuist, schrijft Jeroen Trommelen, de verslaggever die het nieuws voor de Volkskrant binnenhaalde, op zijn blog (www.jeroenschrijft.blospot.nl). De informatie in de tip bleek niet te kloppen, er zaten ook geen documenten bij.

Maar áls er onder die rook toch een vuurtje zat, was het natuurlijk nieuws. Trommelen zocht dus verder, en geeft daar een leerzame – in mijn jargon: transparante – beschrijving van op zijn blog. De zaak vergde langdurig, en geduldig onderzoek, onder meer op basis van profielen van oud-medewerkers van de Gay Krant op Facebook, LinkedIn en Hyves. Toen doken nieuwe tipgevers op, en uiteindelijk ook documenten.

Inmiddels is de aanpak bij NRC Handelsblad verbreed. Er komen nog twee poortwachters, en relevante tips worden nu ook standaard doorgestuurd aan de chef van de onderzoeksgroep en twee nieuwsmanagers van de krant.

Dat is een verbetering – maar het onderstreept ook nog eens hoezeer nieuws een kwestie is van niet louter neus en geluk, maar van organisatie en focus. Kranten zijn breed en redacties werken keihard aan van alles, maar de corebusiness van dagbladen vraagt organisatie, investering van tijd en mankracht.

Journalisten die sceptisch zijn over het nut van PubLeaks, omdat de site te laagdrempelig en anoniem is, wijzen er intussen op dat klokkenluiders hun brisante informatie altijd nog gewoon in een papieren enveloppe naar de krant kunnen posten (voor wie dat anoniem wil doen: trek handschoenen aan en werp de goed gevulde enveloppe in een brievenbus buiten uw directe woonplaats, of gewoon ergens in het land).

Ook dat gaat niet altijd goed. Een momentje autotransparantie: in een eerder leven als adjunct-chef Binnenland maakte ik begin jaren negentig (pre-internet) mee hoe de krant op een haar na een primeur misliep die gewoon bij de post zat. Die ochtend brachten de Volkskrant én The Guardian groot nieuws over een bestuursconflict bij Greenpeace, op basis van interne documenten die de kranten anoniem waren toegestuurd.

Het ergste, misselijk makende moment op een krantenredactie: groot nieuws bij de concurrent en daar, met lange tanden, ‘achteraan’ moeten bellen.

Totdat degene die de post ronddeelde zich, niet lang voor de deadline, nog even meldde met een pakketje zonder afzender dat kennelijk ergens was blijven liggen: „Misschien is dit nog wat?”

Ja, dat was het.

En zo hadden we het nieuws op de valreep toch nog uit eigen bron op de voorpagina die dag (Crisis in leiding Greenpeace na voorstel voor bezuiniging, 19 oktober 1994), zonder die pijnlijke toeschrijving van een primeur aan andere kranten. Meer geluk dan wijsheid.

Op een ander front van publieke informatie scoorde de krant onlangs wél.

NRC Handelsblad drukte het opmerkelijke opiniestuk af dat de Russische president Poetin publiceerde in The New York Times over de voorgenomen Amerikaanse interventie in Syrië (Een pleidooi voor voorzichtigheid, 12 september). Veel media citeerden eruit, maar NRC Handelsblad was, voor zover ik kan nagaan, de enige krant die het integraal overnam. Een goede dienst aan lezers die het hele stuk in vertaling willen lezen.

Maar: tot ergernis van vertegenwoordigers van de Amerikaanse krant. Zij beriepen zich op een exclusief contract met Poetin, dat voorzag in een embargo van 30 dagen. De krant kon dus een gepeperde rekening verwachten. Dat de integrale tekst van het stuk intussen ook op de website van het Kremlin te lezen was, deed daar niet aan af, vond New York, want daar had het dagblad „het Kremlin toestemming voor gegeven”.

Vindt u dat toch ook een beetje klinken als de omgekeerde wereld?

Nu wil je niet graag de verhoudingen met de beste krant ter wereld op het spel zetten, dus dan maar betalen? Nee, want er zit een principiële kant aan, vond de redactie Opinie: het gaat om een uiting van een staatshoofd in een internationaal conflict dat ook te vinden was op het officiële platform van zijn eigen regering.

Escalatie dreigde. De oplossing voor een dreigende diplomatieke crisis werd aangereikt door een tip van de redactie Buitenland, die alert verwees naar de volgende clausule op de Kremlin-site: „Al het materiaal op de presidentiële website is zonder beperkingen vrij beschikbaar voor de media.” Kremlin locuta, causa finita. New York gaf toe. De rekening werd kwijtgescholden.

Kleine stap voor de mensheid, maar een mooie meevaller voor de krant.

    • Sjoerd de Jong