Denk ook ’s in drieën

Laat los, die tegenstellingen, zoals: ‘goed of fout’. Neem de klassieke ‘drieslag’ van verwante begrippen als denkraam. Op zoek naar ‘het Goede, het Ware, het Schone’.

Illustratie Tjarko van der Pol

Redacteur nrc.next

We leven in een digitale eeuw. Een simpele techniek met ‘enen en nullen’ heeft een informatietsunami ontketend. En dat terwijl de wereld nog nauwelijks is bijgekomen van die andere revolutie, van de reizende mens (in auto’s, in vliegtuigen).

Het dagelijks leven is niet alleen in technische zin gedigitaliseerd. Ook mentaal, en zelfs moreel, zijn moderne menselijke hoofden geconditioneerd geraakt om te denken in tegenstellingen. Noem dat gerust: zwart-witdenken.

Ben je vóór of tégen het proefverlof voor Volkert van der G.? Vind je het televisie-orakel professor Maarten van Rossum oergeestig of stomvervelend? Ben je adept van Apple of Android? Vega of vlees?

Vreemd, eigenlijk. Terwijl de wereld, door communicatie, door vervoer en transport, is versmolten tot een knus dorp sluiten mensen zichzelf geestelijk meer en meer op in ‘kiezen uit twee’ – in ‘of/of’, in ‘goed of fout’, in ‘leven of dood’, ‘je geld of je leven!’

Denkoefening

Hier volgt een denkoefening. Laten we proberen ’s een keer niet in tegenstellingen te denken en ons digitale denkraam in te wisselen voor een drieluik. Dus niet: ‘mooi of lelijk’, maar ‘the Good, the Bad and the Ugly’ – om zomaar een eerste voorbeeld te geven.

Denken in drieën is veel spannender dan kiezen uit twee. In de retorica, de kunst van welsprekendheid, geldt de drieslag (tricolon) als een beproefde stijlfiguur. Wie vlammend wil speechen, bouwt spanning op door drie metaforen of synoniemen op elkaar te stapelen. Veni, vidi, vici. Aldus sprak Julius Caesar: hij kwam, hij zag, hij overwon.

Met grote stappen (gauw thuis) zou je kunnen beweren dat het digidenken een restproduct van de Verlichting is, die de westerse mens sinds de achttiende eeuw heeft aangezet om vooral rationeel te zijn en zelf keuzes te maken: zin of onzin, waar of niet waar, bewezen of ongefundeerd.

Zie dit, voor deze denkoefening, in scherp contrast met het klassieke denken, waarin opvallend vaak drie begrippen een hecht verbond zijn aangegaan, en niet in termen van ‘of/of’, maar van ‘en/en/en’.

Overbekend is het trio ‘de Vader, de Zoon en de Heilige Geest’. Ze bestaan, in de geloofsdogma’s, elk apart en tegelijk zijn ze samen één en precies hetzelfde. Hoe dat toch kan? Het vergt mentale lenigheid, en liefst ook een mystieke geest, of gewoon fantasie, om de diepere betekenis van ‘de Heilige Drie-eenheid’ te kunnen doorgronden. Het heeft middeleeuwse denkers dan ook honderden jaren tot heftige woordenstrijd opgefokt.

De Bijbel zit vol drieslagen, waarvan deze, uit 1 Korintiërs 13, wellicht de bekendste is: ‘Ons resten geloof, hoop en liefde, deze drie, maar de grootste daarvan is de liefde.’

De apostel Paulus, vermeend schrijver van deze woorden, heeft waarschijnlijk kennis gehad van het gedachtegoed van de grote Griekse filosoof Plato, die veel heeft beredeneerd, waaronder de gedachte dat de mens slechts afspiegelingen waarneemt van een ‘hogere’ werkelijkheid en dat de realiteit in z’n puurste vorm uiteindelijk te vinden is in ‘het Goede, het Ware, het Schone’.

Nee, niet ‘of/of’ – ‘én/én/én’.