De pijn zit bij de vingerafdruk

De meeste Syrische en Eritrese bootvluchtelingen die in Sicilië aankomen weigeren hun vingerafdruk af te geven. Ze willen zich in een ander land vestigen. Maar Europese regels verplichten Italië hen te registeren.

Vroeg in de ochtend liep de boot ineens met een schok vast. Nesredin Fillù zag vervolgens het drama zich voor zijn ogen voltrekken. „Vanaf het dek leek het alsof je zo naar de kust kon lopen. Maar de zee was wild. En zij die sprongen konden minder goed zwemmen dan ze dachten. Het waren sterke mannen, van tussen de twintig en veertig jaar oud. Oud-militairen. Maar voor we het wisten, kwamen ze niet meer boven.”

Dertien doden spoelen er die ochtend van de 30ste september aan op het strand van Sampiere, vlakbij het Siciliaanse stadje Scicli. Ze komen van een boot met 230 mensen aan boord, die dertig uur eerder vanuit de Libische hoofdstad Tripoli was vertrokken. De slachtoffers zouden door hun mensensmokkelaars gedwongen zijn de zee in te springen, meldden Italiaanse media over het drama, dat enkele dagen later geheel verdrongen zal worden door de nog veel grotere bootramp bij het Italiaanse eiland Lampedusa. Daar verdronken vorige week zeker 311 migranten toen hun boot kapseisde.

Een Europese raad van ministers van Justitie stond deze week door Lampedusa grotendeels in het teken van de bootvluchtelingenproblematiek. Zoals vaker de afgelopen jaren klaagde Italië dat Noord-Europese landen weinig solidariteit tonen met de zuidelijke landen, die veruit de meeste bootjes te verwerken krijgen. De noordelijk landen op hun beurt stelden dat Italië zijn asielsysteem niet op orde heeft.

Maar Nesredin Fillù vertelt bijna twee weken na 30 september een ander verhaal dan de Italiaanse media deden. „Ze sprongen uit eigen wil”, zegt de Eritreeër, staand bij de poort van het asielzoekerscentrum waar hij en de andere opvarenden vastzitten. „Ze wilden aan land en zich verstoppen, voordat de politie er was. Ze wilden wegkomen, opdat ze hun vingerafdruk niet hier in Italië hoefden te geven.”

Vingerafdrukken: het is een terugkerend gespreksonderwerp onder veel bootmigranten die aankomen op Sicilië. De regio, waartoe ook Lampedusa behoort, vangt het leeuwendeel van de bootvluchtelingen op die naar Italië komen. 26.100 van de 30.100 mensen die sinds het begin dit jaar tot eind september over zee het land binnenkwamen.

Volgens Europese regels moet een illegale immigrant politiek asiel, een verblijfsvergunning of een vluchtelingenstatus aanvragen in het land waar hij de EU binnenkomt. Eerste stap hiervoor is het afgeven van vingerafdrukken, die in een Europese databank gaan. Zo kan worden uitgesloten dat een migrant later in een ander land veinst dat hij daar als eerste Europa is binnengekomen.

In Italië stuit uitvoering van deze zogenoemde Dublin-richtlijn steeds vaker op praktische problemen. Migranten die hun land wegens economische motieven verlaten, geven bij aankomst in Italië veelal moeiteloos hun vingerafdrukken. Maar zij die voor oorlog of onderdrukking vluchten, zoals nu de Syriërs en veel Eritreeërs, hebben sterkere voorkeuren en verzetten zich fel. Deze twee groepen tellen met elkaar 7.500 migranten, ongeveer de helft van de instroom dit jaar.

De Syriërs die nu rondhangen in Catania, de tweede stad van Sicilië, gaan relatief goed gekleed. Het zijn dokters, ingenieurs, leraren. Ze staan in contact met thuis via iPhones en Blackberry’s. Armere landgenoten zitten nu met honderdduizenden in massakampen in Turkije, Libanon en Jordanië. De anderen hadden geld om via een dure, risicovolle reis Europa te bereiken.

„Mijn zus zit in Al-Zaatari [een groot kamp in Noord-Jordanië, red.], maar daar is het slecht”, zegt Mahmoud op een pleintje voor de moskee, waar zich enkele tientallen Syriërs voorbereiden op hun doorreis naar Noord-Italië en verder. „De kinderen zijn in Syrië al heel lang niet naar school geweest. In het kamp is ook amper onderwijs. We moeten aan hun toekomst denken.”

Italië worstelt met de vingerafdrukweigeraars, zegt Fulvio Vassallo, die als jurist aan de Universiteit van Palermo gespecialiseerd is in migratierecht. „Vooral de Syriërs hebben zich heel duidelijk ingeprent dat ze niet in het Italiaanse asielregime terecht moeten komen.” Deze weigeraars willen naar andere landen, waar ze meer landgenoten en meer steun hopen te treffen. De autoriteiten worden nu gedwongen te improviseren. „Steeds vaker valt de politie terug op een informeel regime. Ze laten de weigeraars, na enig symbolisch verzet, gewoon gaan: dat komt beide partijen immers beter uit.”

„Het fenomeen is vrij recent, sinds dit jaar zien we het”, zegt ook Lauren Jolles, regionaal vertegenwoordiger voor Zuid-Europa van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR vanuit Rome. De Italiaanse autoriteiten weten niet goed hoe ermee om te gaan, zegt hij.

„Ze begrijpen dat Italië de verplichting heeft jegens de rest van Europa om ze hier te registreren. Ze zijn ook bereid dit te doen. Maar zij ervaren dat dit vaak enorm moeilijk is en dat ze geweld moeten gebruiken om dit te bereiken. En ze willen niet gedwongen worden geweld te gebruiken.”

Verschillende vluchtelingen hebben dan ook verschillende ervaringen. Sommigen vertellen met wapenstok, elektroshocks en harde hand tot het nemen van vingerafdrukken te zijn gedwongen. Voor anderen werd na dagen van koppige weigering de poort op een kier gezet, waarna ze konden wegkomen. Jolles: „Ook detentie is een vorm van geweld, die je niet eindeloos kan toepassen.”

Volgens Jolles heeft Italië de afgelopen jaren veel zaken verbeterd. Vooral de kustwacht is veel actiever en trekt er veel eerder op uit om bootjes veilig op te brengen. Maar ook als Europa, zoals deze week aangekondigd, meer middelen gaat vrijmaken voor grensbewaking en reddingscapaciteit, kunnen ongelukken zoals bij Lampedusa blijven gebeuren. „Maar hopelijk wel minder.”

Dit kan echter niet het enige antwoord zijn. „Er moet ook gedacht worden wat ná de redding van mensen moet gebeuren. Als ze in één staat aan land worden gebracht, is die dan ook als enige verantwoordelijk?”, vraagt de hoge VN’er. Want, zegt hij „een van de problemen van ‘Dublin’ is dat het toch vreemd en heel moeilijk is dat een vluchteling op één plek moet blijven, terwijl de mogelijkheden om je positief te ontwikkelen in andere landen kunnen liggen.”

    • Merijn de Waal