Hoerenlopers gaan het hier maar saai vinden

Het Oudekerksplein was altijd hét centrum van het Red Light District. En de ideale witwasplek – hoge huren, vrouwenhandel, drugs. Amsterdammers kwamen er bijna niet. Maar met een harde aanpak door de gemeente en de komst van nieuwe ondernemers verandert dat. Een van de mooiste pleinen van de stad is niet langer onzichtbaar.

[1] en [2] HetOudekerksplein en omgeving wordt steeds meer een plek waar alle Amsterdammers zich prettig kunnen voelen. [3] Voor de liefhebber is er op dit stukje Wallen nog welseksvertier, maar het aantal ramen daalt snel en uiteindelijk moeten ze hier allemaal verdwenen zijn. [4]Red Light Radio, een van de nieuwkomers, zendt live uit vanuit een oude peeskamer. Foto’s Olivier Middendorp

Spelletjesautomaten uit de jaren zestig, bruinleren zitjes in de stijl van een Amerikaanse ‘diner’ en creatieven aan het roer. De TonTon club is de laatste overwinning van de hipsters (jonge hippe mensen die ‘iets’ doen in de creatieve sector) op de hoeren aan het Oudekerksplein. Speelhal is eigenlijk niet het juiste woord voor de spelletjesruimte die drie weken geleden opende in de oude seksgalerij. Je kan er niet gokken, er is een koffiebar met grote leestafels en er hangt kunst aan de muur. De enige associatie met de vroegere bestemming van het pand – een carrousel sekscabines waarin mannen zich bevredigden bij het aangezicht van ontblote strippers – is de ‘Pussy Shooter’: een spelletje waarbij je wint als je vijf katten op rij omknalt.

Het Oudekerksplein, middelpunt van de Amsterdamse Wallen, is aan een metamorfose bezig. De TonTon club is de laatste aanwinst in een serie ondernemingen die de afgelopen drie jaar op het plein is neergestreken. Sinds vier maanden schenkt platenlabel Top Notch ‘topkoffie’ in Quartier Putain, een jaar eerder openden galerie Ultra de La Rue en het Red Light Complex – een verzameling ruimtes waarvan Red Light Radio hoofdhuurder is. Faberyayo en Sef hebben er een opnamestudio, 3voor12 dj Sander Kerkhof en kunstenaar Maartje van Nimwegen houden er kantoor. Platenzaken Vintage Voudou en Red Light Records drijven er handel.

De Oude Kerk zelf – het oudste gebouw van Amsterdam, omgedoopt tot ‘Oude Kerk’ toen de Nieuwe Kerk werd gebouwd op de Dam – heropende een paar weken terug feestelijk met een diner voor achthonderd man. Het was de afsluiting van vijfenvijftig jaar restauratiewerk dat bijna 60 miljoen euro heeft gekost. Red Light Radio deed de muziek tijdens de heropening, restaurant Anna – bekroond met de designprijs 2012 – organiseerde de catering.

Niet voor seks

Het is een beproefd concept. Vlieg een stel creatieven in en een slechte buurt verbetert binnen no time. Eerst komen de jonge artiesten met grote dromen en weinig budget en als de buurt eenmaal dat je ne sais quoi-gevoel heeft volgen de bakfietsmoeders met gevulde beurs vanzelf.

Maar werkt het ook in praktijk?

Onder Lodewijk Asscher is beleid vastgelegd om ‘de criminogene factoren’ terug te dringen in het gebied rond de Wallen. De regio rond het Oudekerksplein werd misbruikt voor het witwassen van geld via hoge huren, vrouwenhandel en drugs, bleek uit de resultaten van onderzoeksproject Emergo (2008). Om dat tegen te gaan moest het aantal coffeeshops, ramen en ‘minishops’ worden teruggedrongen. Corporaties als Stadsherstel Amsterdam en Ymere kochten de panden, de gemeente betaalde de schadeloosstelling. De gemeente beschikt niet over harde criminaliteitscijfers, maar ‘op basis van de objectieve Veiligheidsindex, met daarin dalende aangiftecijfers, lijkt het 1012-gebied in 2011 veiliger te zijn geworden’, staat er in de Voortgangsrapportage 1012 uit 2012.

De laatste maanden is er wel wat veranderd op het Oudekerksplein, zegt Dorine Kaulingfreks (55), vestigingsmanager van kinderdagverblijf De Kleine Wereld Juliana. De oudste crèche van de stad (en waarschijnlijk van heel Nederland) begon in 1872 op de Warmoesstraat. Van prostituees heeft kinderdagverblijf Juliana geen last. Kaulingfreks: „Ik heb een keer meegemaakt dat een moeder zei: ik vind het niet leuk. Maar een kind onder de vier jaar heeft daar helemaal geen erg in. Dat zegt wel: waarom draagt die mevrouw een bikini, zit daarachter een zwembad? Maar pas als ze ouder zijn moet je uitleg gaan geven.” Minder afval, meer verlichting en nieuwkomers als Quartier Putain, de koffiebar in het pand naast de crèche, trekken een ander publiek, zegt Kaulingfreks. „Mensen met laptops, Amsterdammers. Ze gaan tegelijk met ons open, om acht uur, en serveren heerlijke koffie.”

Er zit een groepje donkere mannen met petten, zonnebrillen en sneakers voor de ingang. Rappers, zegt het meisje achter de balie van Quartier Putain. Toeristen komen bijna niet in de koffiebar. De naam zorgt wel eens voor verwarring. Af en toe komt er eentje binnen om te vragen of „ie ook even mag”. Maar het gros van de bezoekers komt vaker op het Oudekerksplein, zegt ze. „En die weten inmiddels dat ze hier voor seks niet moeten zijn.” Platenlabel Topnotch gebruikt de kleine koffiebar als uitvalsbasis in Amsterdam. Labelbaas Kees de Koning werd op het pand geattendeerd door Hugo van Heijningen van Red Light Radio.

Van Heijningen (31), met Orpheu de Jong (31) oprichter van het vanuit een rood verlichte etalage uitzendende radiostation Red Light Radio, was een van de eersten die zich vestigden op het plein. „Wij hebben meerdere malen een artiest in de studio gehad die diezelfde avond nog moest optreden in een uitverkocht Paradiso. Een radioshow in een hoerenkast, dat klinkt toch interessant.” Van Heijningen vindt de mix tussen ‘wij’ en ‘de anderen’ nu wel ideaal. „Artiesten komen hier ook voor de sfeer. Alle prostituees overbrengen naar de Oudezijds Achterburgwal lijkt me onnodig duur. En inefficiënt. Hier zie je toch ook wie er achter de ramen zit? Tenzij die vrouwen er tegen hun wil zitten natuurlijk, maar daar hebben wij geen zicht op.”

En dat is precies het probleem, zegt de gemeente. Harde criminaliteitscijfers heeft de gemeente niet, maar toezicht gaat makkelijker als raamprostitutie in een gebied is geconcentreerd, zegt projectleider Pierre van Rossum. Uiteindelijk – gefaseerd – moet raamprostitutie helemaal verdwijnen op het Oudekerksplein. De honderd ramen die er nu nog zijn krijgen een andere bestemming of worden verplaatst naar de Oudezijds Achterburgwal.

Dat gaat niet zonder slag of stoot. Vijfentwintig ramen zijn de afgelopen jaren prostitutievrij gemaakt. Maar de groep pooiers en pandhouders die de overige honderd ramen in bezit had, verzet zich. Er ontstond een rel over de financiën. De kosten voor uitkoop en schadevergoeding zouden oplopen tot 200 miljoen euro. Althans, tot die bedragen kwamen Akro Consult en Ecorys, twee onderzoeksbureaus die de raamhouders hadden ingeschakeld. Volgens de gemeente liggen die kosten veel lager omdat de bureaus uitgaan van een twee keer hogere aankoopwaarde (0,6 miljoen euro) van een raam dan de gemeente (0,3 miljoen euro). De pandhouders brachten de rapporten in bij de procedure die de gemeente was begonnen bij de Raad van State. Tevergeefs. De Raad van State keurde het verzoek tot herbestemming van de panden goed in juli. Nu kunnen onwillige pandeigenaren desnoods worden onteigend met bestuursdwang.

Onzichtbaar

Waarom moeten al die kosten worden gemaakt? „Omdat het Oudekerksplein een van de mooiste pleinen is van Amsterdam en tot nu toe vrijwel onzichtbaar bleef voor de Amsterdammer”, zegt Jacqueline Grandjean, sinds dit jaar directeur van de Oude Kerk. De Oude Kerk (1306) is de plek waar Saskia van Uylenburgh, de vrouw van Rembrandt van Rijn ligt begraven; net als Catharina Hooft, het meisje dat Giacomo Casanova ooit een kus gaf. Vissers knoopten hier hun netten toen de kerk nog direct aan de monding van het IJ lag. 75 procent van de bezoekers is nog steeds toerist, schat Grandjean. „De World Press tentoonstelling is jammer genoeg de enige expositie waar mensen de kerk van kennen, maar er is zoveel meer te ontdekken aan deze historische plek.”

Grandjean gaat er hedendaagse kunst tentoonstellen die past binnen de context van het gebouw. Er zijn ook plannen om de ingang van de kerk te verplaatsen naar de noordzijde van het gebouw, maar de Stichting Vrienden van de Binnenstad heeft daartegen bezwaar ingediend bij de gemeente. Het verzoek is in behandeling.

Testosteron

„Ik heb hier altijd heel prettig gewoond”, zegt Gerda, al dertig jaar bewoonster van het aanleunhuisje links van de kerk. „Ze hebben nu paaltjes geplaatst – je mag er niet meer parkeren – en de keien opnieuw gelegd. En er is een bank. Daar slapen soms zwervers op. Brrr. Koud.” Alleen „de groepen”, die zijn veel minder geworden. Toeristengroepen, bedoelt Gerda. Testosteronbommetjes. Stag parties. Ze zijn maar op één ding gericht. Seks.

Het is letterlijk een verschil van dag en nacht, zegt Oude Kerk-directeur Grandjean. Overdag heerst er een serene, bijna dorpse rust. ’s Avonds is het zo druk op straat dat je niet meer kan fietsen. In de massa word je toerist in eigen stad.”

Verliest het gebied niet zijn charme als de ramen worden geruimd? Dorine Kaulingfreks van de crèche: „Je krijgt er een andere charme voor terug. Laatst zei een ouder tegen mij: ze zouden eigenlijk dit hele gebied schoon moeten maken en weer teruggeven aan de mensen. Dat vond ik toen raar, want het is gewoon de Wallen. Maar: het is ook een manier van denken. Want qua ligging en gebouwen is het een van de mooiste stukken van Amsterdam.”