Ongekend handig én hard in België en Europa

Wilfried Martens (1936-2013)

Het woelige leven van de overleden oud-premier bleef de Belgen interesseren.

Wilfried Martens heeft negen Belgische kabinetten geleid en wordt geroemd voor zijn vermogen om Vlamingen en Franstaligen bij elkaar te houden. Foto Hollandse Hoogte

A fgelopen voorjaar stond de Belgische oud-premier Wilfried Martens (77) op de stoep van de Académie royale de Belgique in Brussel – regenjas aan, hoed op. De Europese christendemocratische politieke leiders waren bij elkaar geweest voor een vergadering van de Europese Volkspartij (EVP), waar Martens voorzitter van was. Hij was moe en wilde naar huis, maar zijn politieke instinct hield hem tegen: op straat stond, omringd door journalisten en camera’s, de Italiaanse oud-premier Silvio Berlusconi die net de regering van Mario Monti had laten vallen en misschien wel heel Europa zou meetrekken in een nieuwe periode van onrust. Want Berlusconi wilde weer premier worden.

Berlusconi’s partij hoort bij de EVP, hij was óók op de vergadering geweest, maar van Martens mocht hij niet het laatste woord hebben op de Italiaanse televisiezenders. Dat wilde Martens zelf doen: hij wilde de Italianen duidelijk maken dat de christen-democraten in Europa hoopten op een overwinning van Monti. Hij mopperde, Berlusconi ging maar door met praten.

Martens had in het diepste geheim geregeld dat Monti op de EVP-vergadering was, waardoor de bijeenkomst een vernedering werd voor Berlusconi: een voor een betuigden de christen-democraten hun steun aan Berlusconi’s politieke tegenstander.

Zo was Martens: politiek ongekend handig en ook hard als hij vond dat het nodig was voor zijn land of voor Europa. In België was hij van 1979 tot 1991 bijna onafgebroken premier, hij leidde negen kabinetten en in de crisis van de jaren tachtig gebruikte hij volmachten van het parlement voor een streng economisch beleid. Onder zijn leiding devalueerde de Belgische frank in 1982 met 8,5 procent. In zijn memoires schreef hij er later zelf over: „Er restte ons geen andere mogelijkheid dan met enkele getrouwen zelf de herstelpolitiek onder handen te nemen, zonder daarbij nog tijd te verliezen aan allerhande democratische vormelijkheden en procedures.”

Het was ook Martens die in 1990 het probleem oploste van koning Boudewijn die de abortuswet niet ondertekende: de koning deed voor één dag afstand van de troon.

In 1990 werd Martens voorzitter van de EVP, in België werd hij minister van staat. In 2008 werd hij nog een keer gevraagd om te bemiddelen in een van de vele politieke crisissen die zijn diep verdeelde land doormaakte.

Tegen separatisme

Martens, geboren in een dorp in Oost-Vlaanderen, was Vlaamsgezind en werkte mee aan de opbouw van België als federale staat met veel eigen bevoegdheden voor Vlaanderen en Wallonië. Maar hij was geen separatist en moest niks hebben van de Vlaams-nationalistische N-VA van Bart De Wever. Martens hoorde nog bij de generatie van Vlaamse politici die veel contacten hadden met collega’s aan de andere kant van de taalgrens en precies wisten wat daar de gevoeligheden waren. Er was „een soort eliteconsensus bij de politieke klasse”, zei de Leuvense socioloog Luc Huyse een keer in deze krant, waardoor een crisis in België niet zo diep en heftig was als nu – want die contacten zijn er steeds minder.

Martens had hartproblemen en leed aan suikerziekte. Toen hij vorig jaar onwel werd nadat hij in Italië had gezwommen, belde de Belgische minister van Defensie Pieter De Crem – Vlaming en partijgenoot – op om te vragen hoe het ging. Maar ook koning Albert belde, en de Belgische premier Elio Di Rupo, een Franstalige socialist.

Drie huwelijken

Er was in België ook steeds aandacht voor Martens privéleven: hij trouwde drie keer en heeft uit zijn tweede huwelijk nog drie jonge kinderen. In weekblad Knack verscheen begin dit jaar een interview met zijn eerste – nu overleden – vrouw, Lieve Verschroeven. Ze vertelde dat ze in 1979 trots was geweest omdat Martens premier werd. Maar niet blij. Ze had een zware tijd met een nukkige man die haar alleen liet met de kinderen. „Er waren continu politieke spanningen. Als hij ’s avonds laat thuis kwam, vroeg ik wat er aan het gebeuren was (...) maar dan zei hij: ‘Ik ga mijn dag niet over doen.’”

Martens zelf vertelde vorig jaar op de radio openhartig over zijn seksleven: dat was, ondanks zijn leeftijd, niet alleen „teder”, maar ook „heftig”. Afgelopen voorjaar trouwde Martens in de kerk met zijn vroegere medewerkster Miet Smet. In het laatste interview dat hij in het voorjaar gaf, in Knack, zegt Martens dat hij EVP-voorzitter wilde blijven tot na de Europese verkiezingen in 2014. Daarna wilde hij gaan lezen en schrijven. Miet Smet wees hem erop dat hij ook zijn jongste zoon Simon niet mocht vergeten. „Dat manneke is twaalf jaar. Die moeten we zeker nog zes jaar begeleiden.”

Petra de Koning was tot afgelopen zomer correspondent in België