Apotheken in kofferformaat in Paleis het Loo

In Paleis het Loo worden reisnecessaires tentoongesteld: de reisbenodigdheden die rijken door de eeuwen heen meenamen tijdens bezoeken in binnen- en buitenland.

Reistoilet koningin Emma (1875-1900)

De koning ging op reis en nam mee: een kistje van ebbenhout, schildpad en parelmoer met daarin een chocoladekan, inktpot en zandstrooier, een dubbele tandenborstel, tongschraper, een oogbadje en porseleinen kopjes. De rijken van weleer namen geen genoegen met het toenmalige equivalent van een rolkoffer gevuld met een lichtgewicht kampeerservies. Behalve praktisch zijn, moesten de reisbenodigdheden (nécessaires in het Frans, de hoftaal) rijkdom en verfijning etaleren, in binnen en buitenland.

Veel van die oude reisnecessaires zijn niet meer intact. Porselein brak, kostbaar materiaal werd omgesmolten of de inhoud los verkocht. Van de ongeveer honderd complete exemplaren waarvan het bestaan bekend is, worden er nu twaalf tentoongesteld in de audiëntiezaal van Paleis het Loo, omringd door wandschilderingen van arcadische landschappen. Het echtpaar Jaap en Mies Kamp schreef er het boek Koninklijke reiskistjes over, waarin de verhalen achter 25 van zulke reisnecessaires worden belicht.

Kruisbestuivingen tussen beautycases en picknickmanden, maar ook complete apotheken in kofferformaat. De inhoud – toiletgerei, schrijfwaren, servies en bestek – moest er zo strategisch mogelijk in passen, met geheime vakjes voor sieraden, geld en liefdesbrieven. Het oudste bewaarde exemplaar is een zilveren toiletdoos van concubine Cao Shi, de moeder van de 14de-eeuwse Chinese koning Zhang Shicheng. In Europa ontstond de traditie van reisnecessaires pas in de 17de eeuw, in het Zuid-Duitse zilverstadje Augsburg. Van daaruit waaide het over naar de rest van Europa en het Russische hof. Een eeuw later waren niet langer de Duitsers maar de Fransen koploper in het maken van de luxueuze kistjes.

Koninklijke reiskistjes verhaalt bijvoorbeeld over de necessaire die Marie Antoinette in 1791 voor haar vlucht uit Frankrijk vooruitstuurde naar haar zus in Brussel, die het uit angst voor het Franse leger doorstuurde naar hun broer in Milaan. Daar onderschepten de Fransen het koffertje alsnog, waarna Napoleon het enkele jaren later aan zijn Josephine gaf. Die verkocht het weer door aan een Italiaan, wiens familie het 150 jaar later aan het Louvre schonk.

In het paleis zijn onder meer de mobiele toilettafel van koningin Emma, de veldkantine die Willem II gebruikte tijdens de Slag bij Waterloo en de vliegkoffer van prins Bernhard te bezichtigen. De kistjes werden vanwege toenemend reisgedrag steeds functioneler, blijkt uit het overzicht. De opkomst van treinen en stoomboten maakte dat reizen niet langer was voorbehouden aan de rijksten. En vandaag rolt iedere vakantieganger, arm of rijk, een inwisselbare rolkoffer achter zich aan.

De vorst op reis in Paleis het Loo tot 1 dec. paleishetloo.nl Koninklijke reiskistjes, Mies en Jaap Kamp, Waanders uitgevers, 25 euro

    • Lisa Bouyeure