‘Meer controles maken de grens alleen maar gevaarlijker’

De roep om betere controles op zee en aanpak van smokkelaars is hypocriet, vindt een prominente migratie-onderzoeker. Het wordt zo alleen maar gevaarlijker.

Meer controle op de Middellandse Zee? Dat is onzinnig, onhaalbaar, en contraproductief, zegt Hein de Haas, directeur van het International Migration Institute aan de universiteit van Oxford en hoogleraar migratiestudies aan de Universiteit van Maastricht. „Ik zeg niet dat grenscontroles onzin zijn. Maar met de verder gaande militarisering daarvan span je het paard achter de wagen.” In een telefonisch interview komt hij keer op keer terug op zijn centrale stelling: migratie heeft fundamentele oorzaken en het is een illusie dat je die kunt oplossen met alleen maar grenscontroles. Wie nu naar de Middellandse Zee kijkt, kijkt de verkeerde kant op, want de meeste illegale migranten zijn op een reguliere wijze Europa ingereisd en langer gebleven dan hun visum toestond.

Italië en Frankrijk willen betere grenscontroles en meer EU-hulp daarbij.

„Wil je heel de Middellandse Zee afschermen? Dat is een illusie. Als je meer gaat patrouilleren tussen Noord-Afrika en Italië, gaan ze wel ergens anders langs. Al twintig jaar is het een kat-en-muisspel. Het idee dat je duizenden kilometers Middellandse Zee kunt verzegelen is een illusie, tenzij je een soort Noord-Korea wilt worden. Open, welvarende samenlevingen trekken onvermijdelijk mensen aan. Het idee dat migratie zal stoppen is even onwaarschijnlijk als het idee van een massale exodus richting Europa.”

Er wordt ook gepleit voor hardere aanpak van mensensmokkelaars.

„Smokkelaars dwingen mensen niet om in een gammele boot te stappen. Je kunt het smokkelen van migranten en vluchtelingen zien als een vorm van illegale dienstverlening. Illegale migratie en mensensmokkel is een direct gevolg van strengere immigratieregels en grenscontroles. Hoe strenger de controles, des te meer risico migranten en vluchtelingen lopen, des te gevaarlijker het voor hen wordt en hoe afhankelijker ze worden van mensensmokkelaars, die vaak misbruik maken van deze machtspositie. Op deze manier moeten vluchtelingen hun leven vaak riskeren om toegang tot asielprocedures te krijgen.”

Dus: zet de deur maar open, laat die schepen van Frontex maar in de haven en vergeet de drones ?

„De metafoor van die open deur is verkeerd. In zekere zin staat de deur al gedeeltelijk open via ons immigratiebeleid, dat redelijk goed functioneert. De overgrote meerderheid van de migranten komen legaal en verblijven legaal in Europa. Het aantal mensen dat illegaal Europa via de Middellandse Zee inreist wordt vaak sterk overdreven. Je hebt het over tienduizenden per jaar, geen honderdduizenden. Dit is maar een paar procent van de totale migratie naar Europa. Door de dramatische beelden van boten vol migranten en vluchtelingen, nu bij Lampedusa en een paar jaar terug bij de Canarische eilanden, wordt de werkelijke omvang van deze migratiestroom sterk uitvergroot.

„De dramatiek zit niet zozeer in de aantallen, maar in de afhankelijkheid van mensensmokkelaars en de toegenomen risico’s als gevolg van de militarisering van grenscontroles. Bovendien is die stroom van ‘bootmigranten’ naar Europa niet zo groot als vaak wordt gedacht. Tijdens de crisis in Libië voorspelden sommige politici dat er anderhalf miljoen vluchtelingen naar Europa zouden komen. Uiteindelijk bleken het er hooguit enkele duizenden. Deze migratie heeft geen bijbelse omvang, zoals een Italiaanse politicus in 2011 voorspelde.”

Het is politiek moeilijk te verkopen, om migranten groen licht te geven.

„Ik ben niet tegen grenscontroles, maar tegen de verder gaande militarisering ervan en het strafbaar stellen van illegale migratie. Zolang de economische en politieke oorzaken van migratie blijven bestaan kun je controleren wat je wilt, migratie zal blijven bestaan. Controles leiden dan eerder tot een verleggen van migratiestromen, toenemende illegale migratie en een toegenomen afhankelijkheid van mensensmokkel. Dan kan je het maar beter goed organiseren. Dat betekent: legale kanalen creëren voor hoog- en laaggeschoolde arbeidsmigratie waaraan behoefte is, en vluchtelingen toegang bieden tot asielprocedures. We hebben die tenslotte om te verifiëren of mensen recht op een vluchtelingenstatus hebben. Vluchtelingen hebben recht op bescherming.”

Dan krijgen ze het druk in Italië en Griekenland. Die landen willen het akkoord van Dublin veranderen, dat bepaalt dat mensen asiel moeten aanvragen in het land waar ze de EU binnenkomen.

„De lasten zijn soms onevenredig verdeeld, hoewel ook landen als Duitsland en Zweden veel vluchtelingen opnemen. Maar landen als Griekenland en Italië komen hun verplichtingen niet goed na. Griekenland erkent bijvoorbeeld heel weinig asielaanvragen. En in Italië is hulp aan illegale migranten strafbaar. Dit staat ook het redden van migranten in noodsituaties als in Lampedusa in de weg.

„Noord-Europese landen hebben ook boter op hun hoofd, want die lijken het wel prima te vinden dat ze in Griekenland en Italië migranten en vluchtelingen niet al te best behandelen. Politici hebben de mond vol van ‘opvang in eigen regio’, maar verreweg de meeste vluchtelingen blijven sowieso in herkomstregio’s en worden in straatarme buurlanden opgevangen. Kijk naar een arm land als Kenia: daar zijn 470.000 vluchtelingen en 41.000 asielzoekers. Pakistan herbergt meer dan 1,7 miljoen vluchtelingen en Iran 1 miljoen. Je maakt mij niet wijs dat het steenrijke Europa met meer dan 500 miljoen mensen enkele tienduizenden asielzoekers per jaar die via de Middellandse Zee komen, niet aan zou kunnen. Een meer Europese benadering, waarbij landen niet elkaar voortdurend de bal toespelen en waarbij lasten beter verdeeld worden, moet toch mogelijk zijn. Maar helaas: immigratiebeleid is een van de weinige punten waarop politici nog nationaal kunnen scoren, en er is daarom grote weerstand tegen een daadwerkelijk Europees migratiebeleid.”

Dus Europa neemt de verkeerde stappen?

„Ik vind die roep om de smokkel hard aan te pakken na zo’n ramp als in Lampedusa hypocriet. Je zorgt er op deze manier alleen maar voor dat vluchtelingen en migranten nog afhankelijker worden van mensensmokkelaars. Het is een vicieuze cirkel.”

    • Marc Leijendekker