Het Russische feestjaar gaat ondertussen door

Protesten en arrestaties: incidenten tussen Nederland en Rusland stapelen zich op En dat terwijl dit jaar een feestje had moeten zijn

Correspondent Rusland

Jan Peter Balkenende was nog premier in Nederland en Dmitri Medvedev nog president in Rusland, toen in 2009 het vriendschapsjaar tussen Nederland en Rusland werd aangekondigd. De Nederlandse ambtenaren die het later zouden omdopen tot bilateraal jaar, hadden een voorzienende blik.

De dood van een Russische asielzoeker in Nederland, arrestaties van Nederlandse homo- en milieuactivisten in Rusland, een inreisverbod voor Nederlandse journalisten en een conflict over een Russische diplomaat in Den Haag later, is er geen twijfel meer mogelijk. De politieke vriendschap tussen Nederland en Rusland is bekoeld.

Meteen dit voorjaar, bij de aanvang van het Nederland-Ruslandjaar, was de sfeer onvriendelijk. President Poetin werd tijdens zijn staatsbezoek verwelkomd door een menigte die protesteerde tegen een voorstel van het Russische parlement om ‘homopropaganda’ strafbaar te maken. Een kleine drie maanden later werd de wet ondertekend.

Meerdere Nederlanders spraken zich ertegen uit. Minister Jet Bussemaker (OCW) deed dat vorige maand tegenover haar ambtgenoot Vladimir Medinski, bij de opening van de Mondriaantentoonstelling in Moskou. Actrice Halina Reijn las dit weekend een verklaring voor na afloop van een voorstelling van Toneelgroep Amsterdam in Sint-Petersburg.

Groninger aangehouden

De eerste buitenlander die met de wet te maken kreeg, was een Nederlander. Het Groninger gemeenteraadslid Kris van der Veen, die een film maakte over de LGBT-gemeenschap in havenstad Moermansk, werd met drie collega’s aangehouden. Ze kregen een boete omdat ze aan ‘politiek’ deden op een visum voor ‘culturele uitwisseling’. De visumaanvragen van fotograaf Rob Hornstra en documentairemaker Arnold van Bruggen worden sinds juli geweigerd. Zij legden eerder het leven in en rond Sotsji vast, dat door de komst van de Olympische Winterspelen sterk verandert.

Intussen waren er in Nederland ook incidenten. Een week na Poetins staatsbezoek aan Nederland verscheen het langverwachte onderzoek naar de dood van de Russische politiek asielzoeker Aleksandr Dolmatov (35) in een uitzetcentrum in Rotterdam. Hij was naar Nederland gevlucht na deelname aan de grote anti-Poetin-demonstratie van 6 mei 2012. Nadat zijn asielaanvraag was afgewezen, verhing hij zich. De conclusie van het onderzoek naar zijn dood luidde: de IND stapelde fout op fout. Rusland vroeg officieel niet om verdere uitleg.

En natuurlijk Arctic Sunrise

Het bilateraal jaar ging intussen door, evenals als de onderlinge handel. Groente, diervoeder, kaas, chrysanten, tractoren, baggermachines: dat en veel meer verkoopt Nederland aan Rusland. In 2012 ging het om een totale waarde van bijna 7 miljard euro. Rusland verkocht in dezelfde periode voor 19 miljard euro aan olie, gas en andere grondstoffen aan Nederland. Naar omzet gemeten is Nederland Ruslands belangrijkste handelspartner, samen met China.

Culturele uitwisselingen helpen de handelsbetrekkingen te versoepelen. Maar het bilaterale jaar is een drie jaar jong diplomatiek concept van Russische makelij, dat niet specifiek met Nederland te maken heeft. Het Nederland-Ruslandjaar viel half samen met een Duitsland-Ruslandjaar (2012) en volgde op een Spanje-Ruslandjaar (2011).

De Russen die toezicht houden op het Nederland-Ruslandjaar hebben geen specifieke kennis van Nederland, maar wel een stevige politieke achtergrond. Nederland zette Ruslandspecialisten op de zaak. Die konden niet voorkomen dat de diplomatieke relatie tussen Nederland en Rusland nog meer op scherp kwam te staan met de Greenpeace-actie op het schip Arctic Sunrise, die protesteerden tegen Russische booracties.

De dertig opvarenden van het schip, dat onder Nederlandse vlag voer en twee Nederlanders aan boord had, werden vastgezet in politiecellen in Moermansk. Minister Timmermans (Buitenlandse Zaken) eist hun vrijlating. Daarbij zal hij niet geholpen worden door de arrestatie dit weekend van een Russische diplomaat in Den Haag. Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken neemt geen genoegen met de verklaring van Nederland over, zoals zij het noemt, de „aanval” op hun diplomaat. „In het geval van D.A. Borodin zijn alle denkbare en ondenkbare mensenrechten geschonden”, aldus een woordvoerder van het ministerie.

Het parlementslid Aleksej Poesjkov ziet een verband. „Het is onwaarschijnlijk dat de Haagse politie de tweede man van de Russische ambassade in elkaar kon slaan en vasthouden zonder sancties van de allerhoogsten. Het ziet eruit als een antwoord op de Greenpeace-kwestie”, twitterde hij gisteren. De diplomatieke ruzie komt op een zeer ongemakkelijk moment. Volgende maand staat een staatsbezoek van koning Willem-Alexander aan Rusland gepland.