Filosoof Slavoj Zizek is de scherpzinnigste hofnar van Hollywood

Cultfilosoof Slavoj Zizek toert momenteel door Nederland met zijn razendsnel uitgespuugde, vlijmscherpe analyses van films en andere verschijnselen uit popcultuur. Dat wil zeggen: als de alwetende verteller in de documentaire The Pervert’s Guide to Ideology van regisseur Sophie Fiennes (zus van acteur Ralph Fiennes, door Zizek omschreven als ‘mijn Leni Riefenstahl’). Filmfestival Impakt laat de documentaire langs een flink aantal filmhuizen reizen, om zo de geesten rijp te maken voor het festival in Utrecht eind deze maand (speeldata op impakt.nl). Fiennes maakte al eerder een fraaie film met de filosoof volgens vergelijkbaar procedé: Zizek verschijnt op de boot van Jaws, dan wel op die van de Titanic, om midden in de scène de verborgen ideologische boodschap bloot te leggen van Hollywoodblockbusters.

U dacht in een postideologisch tijdperk te leven? Zizek helpt u uit de droom. Zo is Titanic van James Cameron alleen aan de oppervlakte een onschuldig verhaaltje over de liefde tussen Rose, een meisje uit de upperclass, en de levenslustige, volkse Jack die met hun passie en liefde maatschappelijke tegenstellingen overwinnen. Daaronder zit een verhaal over een representant van de haves (Rose), die haar levenslust is verloren, en zich weet te revitaliseren door zich tijdelijk te laven aan de primitieve energie van een have not (Jack). Als haar batterijen weer zijn opgeladen, laat Rose haar Jack rustig wegzakken in de ijskoude zee. Dat is een verhaalstructuur die typerend is voor koloniale verhoudingen tussen bevolkingsgroepen. Het klassenverschil staat aan het eind van de film nog recht overeind.

Of neem Jaws. Wat symboliseert de haai die de kinderen van onschuldige Amerikaanse burgers aan het strand opeet? Veel Amerikaanse critici zagen daarin een verbeelding van de vrees voor het vreemde, voor de immigrant, van de blanke, blakende strandgangers. Maar de Cubaanse dictator Fidel Castro, een groot fan van Jaws, zag een antikapitalistische boodschap: de haai verbeeldt de diepe staat van onzekerheid die het kapitalisme bij de Amerikanen teweegbrengt.

Beide lezingen zijn volgens Zizek valide. Dat is juist de functie van ideologie; dat zowel de ene als de andere lezing mogelijk is, ook als ze innerlijk tegenstrijdig zijn. Het ideologische beeld bundelt diffuse, onbestemde angsten. Dan is het voor Zizek maar een kleine stap naar de nationaal-socialistische haatfilm Der Ewige Jude, waarin aan de joden allerhande vreselijke eigenschappen worden toegeschreven, die elkaar nuchter bekeken uitsluiten. De overstap van Jaws naar Der Ewige Jude gaat ongemakkelijk snel, maar je maakt een ‘perverse’ tour door de ideologie of niet.

Zizek zapt zo door de filmhistorie. Je kunt daar sceptisch over zijn. Is dit wat er nog over is van de grote marxistische traditie in het denken? Een excentrieke cultfiguur in een te strak gespannen T-shirt die alles weet van Hollywoodfilms? Maar in de huidige cultuur, die zo in het teken staat van populair vermaak en niet van politieke debatten, mag Zizeks rol als Hollywoods scherpzinnigste hofnar ook niet worden onderschat.