En nu is het kabinet overgeleverd aan D66-leider Pechtold

D66-leider Pechtold is cruciaal voor Rutte II nu GroenLinks het overleg verliet en het kabinet een afgang met de pensioenplannen beleefde.

GroenLinks weg, het pensioenplan gesneuveld: Alexander Pechtold heeft het lot van Rutte II vanaf vandaag in handen.

De coalitie zou een Plan B hebben, was de redenering tot gisteravond. Mochten de onderhandelingen met de oppositiepartijen op Financiën mislukken, dan kon het kabinet altijd nog steun voor individuele wetsvoorstellen in de Eerste Kamer organiseren.

Maar bij de behandeling van de pensioenvoorstellen in de senaat werd duidelijk hoeveel dit Plan B waard is: weinig tot niets.

Er was een lange dag van pijnlijke beraadslagingen voor nodig om deze onvermijdelijke conclusie te trekken. Het kabinet had geen schijn van kans met zijn voorstellen voor beperking van het pensioensparen, die vanaf 2015 circa anderhalf miljard bezuinigingen zouden opleveren.

Staatssecretaris Weekers (Financiën, VVD) mocht ervaren dat de gebruikelijke gang van zaken niet doorbroken werd: de oppositiefracties in de senaat maakten stuk voor stuk dezelfde keuze als hun partijgenoten eerder in de Tweede Kamer. Ergo: Rutte II moet zonder substantiële steun van de oppositie bij politiek gevoelige kwesties rekening houden met ernstige ongelukken in de senaat.

Dit verhoogt de druk op het kabinet bij de onderhandelingen met D66, ChristenUnie en SGP die nu avond aan avond voortgaan op het ministerie van Financiën.

Mislukken die onderhandelingen, dan kan alleen een wonder Rutte II nog redden. En nu GroenLinks vanmiddag uit het overleg stapte, is het kabinet afhankelijk van Pechtold.

Spanningen met Asscher

Een compleet beeld over de voortgang van de onderhandelingen ontbreekt. Partijen, vooral D66, in mindere mate ChristenUnie en sinds gisteren zelfs de SGP, formuleren hun eisen voordat ze naar binnen gaan; alsof de formatie van 1977 nooit mislukt is.

Fragmentarische beschrijvingen van de gang van zaken doen spanningen vermoeden tussen bij voorbeeld D66-leider Pechtold (D66) en minister Asscher (Sociale Zaken, PvdA) over openbreking van het sociaal akkoord. Ze laten zien dat ook andere oppositiepartijen niet altijd gelukkig zijn met de centrale rol die Pechtold inneemt.

En ze illustreren dat het kabinet terdege rekening moet houden met kleine oppositiepartijen, zoals de ChristenUnie. Leider Slob eiste maandag ‘regie’ van Rutte, Pechtold steunde hem, waarna de premier moest komen om mee te onderhandelen.

Dat was riskant voor Rutte, die eerder al onder vuur lag omdat hij zich op cruciale momenten afzijdig hield bij gevoelige onderhandelingen. Ook hij wordt nu gedwongen posities in te nemen, zodat de rol die elke premier nastreeft, boven de partijen blijven staan, voor Rutte moeilijker te realiseren valt.

Het kabinet had tot vanmiddag nog één middel om Pechtold tot matiging te dwingen: het feit dat Van Ojik, de GroenLinks-leider, nog steeds aan tafel zat. Getalsmatig was het zo dat het kabinet in de senaat altijd nog kon terugvallen op steun van GroenLinks, aangevuld met CU en SGP.

Vandaar dat plannen voor vergroening van het belastingstelsel circuleerden, waarmee de steun van GroenLinks aan het Belastingplan gekocht zou kunnen worden. Het Belastingplan omvat alle veranderingen in de belastingtarieven, inclusief deze keer nivellerende maatregelen, die pas in werking treden als de Staten-Generaal ermee hebben ingestemd.

Maar omdat GroenLinks zich weigerde te binden aan zes miljard extra bezuinigingen in 2014 (en ook niet aan de andere bezuinigingen uit het regeerakkoord) kon het kabinet bij veel problemen nog steeds niet bouwen op Van Ojik. Reden waarom ze gisteravond in de senaat al voorzagen dat Van Ojik zijn laatste onderhandelingsavond inging. ,,Nu Bram wegwerken'', zei een D66-senator nadat het pensioenplan was gesneuveld.

D66 het nieuwe CDA

Het betekent dat D66 de centrale rol overneemt die het CDA de afgelopen eeuw vrijwel altijd had: regisseur van het machtscentrum. Wat een ironie: waar Van Mierlo de partij oprichtte uit weerzin tegen de almacht van de christendemocratie, daar duikt Pechtold nu in het gat dat het CDA onder Buma liet vallen.

Tegelijk moet ook Pechtold op zijn tellen passen. In de praktijk is zijn centrale rol van dit moment afhankelijk van de bijna automatische inschikkelijkheid van Slob en Van der Staaij. Een toevalsverbond waarvan de houdbaarheid nog nooit is getoetst.

Maar voorlopig gedraagt Pechtold zich als de nieuwe regisseur van het midden. Toen afgelopen weekeinde bij Wientjes (VNO-NCW) en Heerts (FNV) de telefoon ging voor overleg over het sociaal akkoord, was het deze keer niet de premier, niet Asscher - neen, het was Pechtold. Hij wilde eens praten.