Eigenzinnige Poetin zet relatie met Nederland op scherp

Het vriendschapsjaar tussen Nederland en Rusland wordt gedomineerd door incidenten. Poetin ergert zich aan inmenging in wat hij als ‘binnenlandse aangelegenheden’ beschouwt.

Vandaag heeft staatssecretaris Sharon Dijksma (Economische Zaken, PvdA) aan een Russische onderminister een mandje tulpenbollen overhandigd, een cadeau dat symbool moet staan voor een half miljoen bollen die verhandeld gaan worden. Maar na de dood van een Russische asielzoeker in Nederland, arrestaties van Nederlandse homo- en milieuactivisten in Rusland, een inreisverbod voor Nederlandse journalisten en nu een conflict over een Russische diplomaat in Den Haag is er geen twijfel meer mogelijk. De politieke vriendschap tussen Rusland en Nederland is stevig bekoeld.

Het was niemand minder dan president Vladimir Poetin die dat gisteren illustreerde door vanaf Bali de Nederlandse regering te kapittelen.

De Russen zijn in toenemende mate geërgerd over de kritiek en actiedrift van Nederlanders die bijvoorbeeld de homowetgeving hekelen. In Rusland wordt dat opgevat als inmenging in binnenlandse aangelegenheden. De openlijkheid waarmee de kritiek wordt geuit, valt ook verkeerd in Rusland waar Nederland als een klein land wordt gezien en stille diplomatie wordt geprefereerd.

De irritatie ontstond meteen bij het begin van het Nederland-Ruslandjaar. Dit bilaterale jaar – in 2009 oorspronkelijk nog aangekondigd als het vriendschapsjaar tussen Nederland en Rusland – zou eigenlijk in Amsterdam beginnen op 9 maart, met de opening van de grote expositie over Peter de Grote in de Hermitage aan de Amstel.

In januari werd bekend dat Poetin pas op 8 april op bezoek naar Nederland zou komen. Dus verschoof de opening een maand. De sfeer in april was ronduit onvriendschappelijk. Poetin werd bij het Scheepvaartmuseum in Amsterdam verwelkomd door een in regenboogkleuren getooide menigte die protesteerde tegen een voorstel van het Russisch parlement om ‘homopropaganda’ in heel het land strafbaar te maken. Burgemeester Eberhard van der Laan was er niet bij: hij had het „te druk”.

Een kleine drie maanden later ondertekende de Russische president de wet die propaganda voor ‘niet traditionele relaties’ verbiedt.

Protest tegen anti-homowetgeving

De inperking van homorechten roept al maanden hevige reacties op in Nederland. Op diverse niveaus spreken Nederlanders Russen aan op de wetgeving. Minister Bussemaker (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, PvdA) deed dat vorige maand tegenover haar ambtgenoot Vladimir Medinski, bij de opening van de Mondriaantentoonstelling in Moskou. Actrice Halina Reijn las dit weekend een verklaring voor na afloop van een voorstelling van Toneelgroep Amsterdam in Sint-Petersburg.

De eerste buitenlander die zelf met de wet te maken kreeg, was een Nederlander. Het Groningse gemeenteraadslid Kris van der Veen (GroenLinks), die een film maakte over de homo-gemeenschap in havenstad Moermansk (zusterstad van Groningen), werd deze zomer aangehouden met drie collega’s. Een poging van de Russische politie om hen voor de rechter te brengen, mislukte. Ze kregen een boete, omdat ze aan ‘politiek’ deden op een visum voor ‘culturele uitwisseling’. En vorige week nog maakten fotograaf Rob Hornstra en documentairemaker Arnold van Bruggen bekend dat hun visumaanvragen sinds juli worden geweigerd. Zij legden afgelopen jaren het effect van de aanstaande Olympische Winterspelen op het leven in en rond badplaats Sotsji vast.

Een week na Poetins bezoek aan Nederland verscheen de uitkomst van het onderzoek naar de dood van de Russische politiek asielzoeker Aleksandr Dolmatov (35) in een uitzetcentrum in Rotterdam. Hij was naar Nederland gevlucht na zijn deelname aan de grote anti-Poetin-demonstratie van 6 mei 2012 (waarvoor gisteren de eerste demonstrant in Moskou werd veroordeeld tot verplichte psychiatrische behandeling). Nadat zijn asielaanvraag was afgewezen, verhing Aleksandr Dolmatov zich in januari in een Rotterdams uitzetcentrum. De conclusie van het onderzoek luidde: de IND stapelde fout op fout. Rusland vroeg niet officieel om verdere uitleg.

Belangrijke handelspartner

Het bilateraal jaar ging intussen door, evenals de onderlinge handel. 316 jaar na het bezoek van Peter de Grote aan de Zaanstreek, is Nederland een van Ruslands belangrijkste handelspartners. Groente, diervoeder, kaas, chrysanten, tractoren, baggermachines, medische instrumenten, medicijnen, karton: dat verkoopt Nederland aan Rusland, en nog veel meer. In 2012 ging het om een totale waarde van bijna zeven miljard euro. In diezelfde periode verkocht Rusland voor 19 miljard euro aan olie, gas en andere grondstoffen aan Nederland.

Culturele uitwisselingen en bedrijfsevenementen helpen de handelsbetrekkingen te versoepelen. De lifestylebeurs Holland Food & Flowers in Bovenkarspel organiseerde „een paastafel van 16 meter lang” om de Russische paastraditie „in het spotlicht” te zetten. Gasstad Groningen kwam met een Energie Forum, gericht op „de volgende generatie jonge professionals (...) met veel ruimte om te netwerken”.

Politiek beladen relatie

De Russen die toezicht houden op het Nederland-Ruslandjaar hebben geen specifieke kennis van Nederland, maar wel een stevige politieke achtergrond. Nederland zette Ruslandspecialisten op de zaak. Een voormalig consul in Sint-Petersburg, Tony van der Togt, leidt het project vanuit het ministerie van Buitenlandse Zaken. Slavist Sjeng Scheijen, gepromoveerd op een proefschrift over de dansmecenas Diaghilev (1872-1929), werd directeur van het culturele programma. Hij haalde onder meer het Kyteman Orchestra naar Rusland, dat op 14 september optrad in het Gorki Park samen met het Don Kozakken Koor. De muzikale collectieven en het publiek waren zeer enthousiast over die samenwerking, ondanks de regen.

De feestvreugde was van korte duur. De verstoorde relatie tussen Nederland en Rusland bereikte Drie dagen later beklommen twee Greenpeace-activisten het Russische boorplatform Priazlomnaja in de Barentsz-zee. De dertig opvarenden van het Greenpeace-schip, onder wie twee Nederlanders, werden een dag later vastgezet in politiecellen in Moermansk. Minister Timmermans van Buitenlandse Zaken eist hun onmiddellijke vrijlating.

De stapeling van incidenten gaat door, met als laatste rel de arrestatie van een Russische diplomaat dit weekend in Den Haag. Parlementslid Aleksej Poesjkov, hoofd van de Doema-commissie Buitenlandse Zaken, twitterde gisteren: „Het ziet eruit als een antwoord op de Greenpeace-kwestie.”.