Wallace laat zien hoe omstandigheden lot individu bepalen

Jeugdgezelschap De Toneelmakerij maakte van een geëngageerd toneelstuk van Naomi Wallace muziektheater.

Wallace zelf vindt het nu zelfs beter.

De geëngageerde toneelschrijfster Naomi Wallace won zo ongeveer alle prestigieuze prijzen die je als Amerikaanse toneelschrijver kan winnen. In Nederland is haar werk nog nooit vertoond, hoewel ze een Nederlandse moeder heeft en Nederland regelmatig bezoekt. Ze was dan ook verheugd dat het Amsterdamse jeugdtheatergezelschap De Toneelmakerij de vertaalrechten vroeg van The trestle at Pope Lick Creek.

„Dat een Nederlands theatergezelschap jongeren via dit stuk laat nadenken over seksualiteit en de gevolgen van economische uitzichtloosheid, betekent dat de Nederlandse theatermakers jongeren willen betrekken bij sociale en maatschappelijke vraagstukken. Dat vind ik bijzonder, zeker in een tijd waarin de algemene opinie ten onrechte luidt dat ‘de jeugd van tegenwoordig’ nergens om maalt en alleen maar leeghoofdig op internet zit”, zegt Wallace.

Ontspoord, zoals het stuk in de Nederlandse vertaling heet, speelt zich af in de jaren dertig, ten tijde van de grote Amerikaanse depressie, in een klein dorp, waar iedereen werkloos is. Te midden van deze ellende tart een eigenzinnig, 18-jarig meisje het lot. Ze verleidt een leeftijdgenoot en houdt een wedloop tegen de trein die dagelijks over de spoorbrug bij het dorp dendert. Met dodelijke afloop.

Wallace schreef dit toneelstuk vijftien jaar geleden en modelleerde het naar ware gebeurtenissen. In de jaren zeventig vonden in Kentucky – waar ze opgroeide op een boerderij – enkele dodelijke ongelukken plaats omdat jongeren van haar leeftijd tegen de trein renden.

Volgens de toneelschrijfster is het evident dat sociale omstandigheden de levens van individuen bepalen. „Dat is een onmodieuze opvatting”, zegt ze. „In de traditie van Amerikaanse toneelschrijvers als Sam Shepard vallen families uiteen omdat de gezinsleden elkaar kapot maken, ongeacht de maatschappelijke situatie om hen heen. Met mijn werk bestrijd ik de hedendaagse opvatting dat alles goed komt als je maar hard genoeg werkt en genoeg liefde geeft. De ouders van de jongeren die in Kentucky tegen de trein renden, deden er alles aan om te werken en hun situatie te verbeteren, maar de omstandigheden lieten dat niet toe. Ik zie daarin een parallel met de economische crisis waarin Europa op dit moment verkeert.”

Haar toneelstukken zijn bijna allemaal politiek getint en spelen zich af tegen een historische achtergrond. Haar bekendste werk One flea spare speelt zich af in het 17de-eeuwse Londen tijdens de uitbraak van de pest. Andere stukken situeerde ze ten tijde van de Golfoorlog.

Wallace: „Op momenten dat de wereld vervalt in een crisis, worden mensen beknot in hun geestelijke en lichamelijke vrijheid. De persoonlijke keuzes die mensen dan maken, heb ik altijd interessant gevonden. Dat komt waarschijnlijk door wat ik van mijn oma en moeder heb meegekregen, die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederland in het verzet zaten en grote risico’s namen.”

Regisseur Liesbeth Coltof werd bij het lezen van Wallaces stuk vooral getroffen door de herkenbare behoefte van ieder mens om gezien te worden en toch zichzelf te blijven. De politieke inslag van het stuk vond ze minder geslaagd: „Voor wat wij in Nederland gewend zijn, wordt in Wallaces stuk de moraal van het verhaal te expliciet uitgelegd. Daarom heb ik van Ontspoord muziektheater gemaakt. Grote gedeelten van de tekst hebben we vervangen door Amerikaanse country- en bluesnummers die sommige thema’s veel rauwer voelbaar maken.”

Afgelopen zaterdag bezocht Wallace Ontspoord en ze was blij verrast met de aanpassingen: „Natuurlijk gaan er bij een vertaling nuances verloren, maar vaak worden er ook nieuwe gecreëerd. Liesbeth Coltof heeft mijn tekst opnieuw verbeeld met behulp van muziek. Dat heeft ze op zo’n manier gedaan dat het er zelfs beter van is geworden. Het gebeurt bijna nooit dat een regisseur zo goed de kern van een stuk weet te pakken.”

‘Ontspoord’ door de Toneelmakerij. Tournee t/m 30/11. www.toneelmakerij.nl