Oorkwal zwemt zuinig dankzij waterwervels

Met elke samentrekking laat de oorkwal het water onder hem hevig wervelen. Zwemmen kost hem daarom weinig energie.

Oorkwallen zijn slome, maar zeer efficiënte zwemmers: per kilo verbruiken ze drie keer zo weinig calorieën als zalmen. Foto Luc Viatour

Er zijn weinig dieren die zich zo efficiënt voortbewegen als kwallen. Een Amerikaans team van biologen en technici heeft hun geheim ontdekt. Ze maten de waterstromen rond de algemeen voorkomende oorkwal (Aurelia aurita).

Bij het zwemmen laat de kwal veel water onder zijn lichaam wervelen. De waterdruk van die wervelingen laat hem ‘uitdrijven’ zonder dat zijn spieren werk verrichten. Twee andere, geheel niet verwante kwallensoorten lijken zich op dezelfde manier voort te bewegen. Dat maakt aannemelijk dat veel kwallen zo zwemmen. De analyse verschijnt deze week online in PNAS.

De oorkwal is een grote kwal (10 à 40 centimeter doorsnede) die regelmatig aan de Nederlandse stranden aanspoelt. Hij komt in grote delen van de oceanen voor. Als een oorkwal niet geholpen wordt door de zeestroom, is hij erg sloom. Zijn pieksnelheid bedraagt 100 meter per uur. Maar daar staat tegenover dat hij heel energiezuinig is. Hij beweegt zich drie keer zo efficiënt voort als een zwemmende zalm, of als een wandelend mens.

Dat betekent dat de oorkwal per reizende kilo kwal ongekend weinig calorieën verbrandt. Hij kan ook moeilijk anders, aangezien hij voor maar 1 procent uit spieren bestaat. Een vis bestaat voor de helft uit spieren.

Kwallen gaan vooruit als ze hun ‘klok’ (de halve bol) samentrekken. Wat de Amerikanen ontdekten, is dat er bij die samentrekking flinke wervelingen ontstaan onder de klok. Als de klok zich alweer ontspant, blijven de wervelingen intact.

De waterdruk in die wervelingen is zo hoog, dat ze de kwal verder vooruit duwen. Die extra voortstuwing maakt de kwal 30 procent zuiniger. Het aanzuigen van zeewater onder zijn lichaam heeft mogelijk nog een voordeel: hij vangt dan meer voedsel.

Kwallen kunnen een plaag worden en snel hele ecosystemen in zee domineren. De auteurs beweren dat de efficiëntie van kwallen bijdraagt aan die kwallenexplosies. In het nieuwste nummer van het Journal of Plankton Research waarschuwen twee Australische biologen echter voor snelle conclusies over kwallenplagen. Ze wijzen erop dat kwallen biologisch erg verschillen, en dat basale kennis over hun leven – voeding, levensduur – vaak ontbreekt.