Alleen goed met getallen

Redacteur Wetenschap

Het begon ermee dat ze namen van mensen, dieren en voorwerpen niet meer wist. Daarna begon ze hele personen te vergeten: het lukte haar niet meer om mensen die ze sinds haar jeugd kende en regelmatig had gezien, te herkennen. Ze was 72 toen ze voor het eerst medische hulp zocht, een intelligente gepensioneerde lerares Italiaans. Nog steeds welbespraakt, al kon ze vaak niet op woorden komen. Psychologen onderwierpen de Italiaanse dame acht jaar later aan een uitgebreide reeks tests. Haar sterke punt? Sudoku’s oplossen, die cijferpuzzels gebaseerd op logisch redeneren (in elke rij, kolom en vierkant mag een cijfer maar één keer voorkomen). Moeiteloos vulde de Italiaanse dame La Sfida Impossibile in, ‘de onmogelijke uitdaging’, een 16 x 16 sudoku. Ook de Samurai Sudoku, vijf aan elkaar verbonden 9 x 9 sudoku’s, ging haar gemakkelijk af. De psychologen beschrijven met ontzag dat ze de puzzels veel sneller oploste dan gezonde leeftijdgenoten.

‘MC’, zoals de psychologen hun patiënt noemen (Neuropsychology, 23 september online), lijdt aan een zeldzame vorm van geheugenverlies: semantische dementie. Daarbij krimpen de temporaalkwabben, de hersengebieden boven de slapen. Opvallend is dat patiënten de betekenis van allerlei alledaagse voorwerpen en namen van mensen en dieren vergeten, maar dat ze nog wel goed zijn met getallen. Louter getallen. MC kon niet zeggen hoeveel poten een insect had, want ze kende de betekenis van het woord ‘insect’ niet meer. Maar ze wist wél hoeveel dagen er in een week zitten en hoeveel minuten in een uur. De betekenis van tijd en getallen blijft bij semantische dementie gespaard omdat die niet in de temporale, maar in de pariëtale kwabben is gelokaliseerd, schrijven de psychologen. Wat hoger en meer naar achteren.

In Nederland onderzoekt en begeleidt neuroloog Yolande Pijnenburg van het Alzheimercentrum van het VU Medisch Centrum mensen met semantische dementie. Ze ziet tussen de 10 en 20 patiënten met de aandoening op haar spreekuur, uit het hele land.

„Je hebt twee soorten geheugen”, legt ze uit. „Het episodische geheugen is wat iedereen denkt dat het geheugen is, daar loopt een tijdlijn doorheen. Het tweede is het semantische geheugen, dat kun je zien als een boom met vertakkingen: onder de voorwerpen heb je de gebruiksvoorwerpen, en daaronder de gebruiksvoorwerpen in de keuken. Bij semantische dementie brokkelt dat af. Het taalgebruik van patiënten wordt armer: ze zeggen ‘dat ding waar je mee kunt rijden’, in plaats van ‘auto’. Later wordt hun taal ook leger, ze gaan in een soort jargon praten: ‘feitelijk is er dit en dat aan de hand’.”

Volgens Pijnenburg zijn patiënten vaker ontzettend dol op puzzels. Deze puzzellust hoort volgens haar bij het dwangmatige en egocentrische gedrag dat patiënten kunnen gaan vertonen naarmate ook hun frontaalkwabben – het voorste deel van de grote hersenen – meer door de ziekte worden aangetast.

    • Ellen de Bruin