Het stille sterven aan de Europese buitengrenzen

Het dodental van de scheepsramp met illegale migranten vlakbij het Italiaanse eilandje Lampedusa is tot 194 opgelopen. 170 mensen worden nog vermist. Dit is tegelijk zowel een grote ramp als een regelmatig terugkerend incident. Het aantal doden aan de EU-buitengrens in de afgelopen decennia wordt op 17.000 geschat. De meeste rampen vinden te ver op zee plaats om het nieuws te halen.

Europa zoekt zijn heil in betere bewaking met meer schepen en straks ook met drones. Maar dit drama wordt intussen wel mede veroorzaakt door het scherpe visumbeleid van de Europese Unie. Op de zogeheten ‘negatieve lijst’ staan 135 landen met een visumplicht – die inwoners zijn hier in beginsel niet welkom. Op de positieve lijst staan 60 landen waarvan de burgers gewoon het vliegtuig kunnen nemen. Er is niet veel fantasie voor nodig om te bedenken uit welke landen de mannen, vrouwen en kinderen kwamen, die nu bij Lampedusa dood worden opgedregd.

De EU definieert dus zelf wie er illegaal is en zijn leven moet wagen om hier te komen, en wie niet. Deze ‘bewuste apartheid’ en rol als ‘makelaar in mensen’ bracht hoogleraar Henk van Houtum van het Nijmegen Centre for Border Research er al eens toe het EU-buitengrensbeleid een ‘schandvlek’ te noemen en de EU ‘moreel failliet’. Arbeidsmigratie naar economisch welvarender streken valt namelijk niet te voorkomen. Grenzen hermetisch sluiten is een illusie.

Oxford-migratieonderzoeker Hein de Haas stelde dit weekend op zijn blog nog eens vast dat scherpere grensbewaking mensensmokkel uitlokt, grensoverschrijding gevaarlijker maakt, voor extra slachtoffers zorgt en migranten nog kwetsbaarder maakt. Nog nergens ter wereld heeft scherpere grensbewaking migratie tegengehouden, zo staat wetenschappelijk vast. Het leidt wel tot langere en gevaarlijker smokkelroutes – en het beperkt vrijwillige terugkeer. Strengere grensbewaking werkt ook averechts. Wie eenmaal binnen is, wil het risico van de illegale overtocht nooit meer herhalen.

Toch vergaderen de EU-ministers weer over betere methoden om de bootjes terug te sturen. Het enige wat migratie echt stuurt is de vraag naar arbeid. De rest is symboolpolitiek. Natuurlijk zullen de vijf EU-landen die nu 70 procent van alle illegalen uit Noord-Afrika opvangen, aandringen op een eerlijker verdeling met andere lidstaten. En die zullen dat traditiegetrouw afhouden, omdat het eigen electoraat er niet van gediend is. Migratiebeleid is aldus een optocht van paradoxen, doodlopende discussies, met als rode draad Europese onmacht om het probleem onder ogen te zien. Migratiebeleid heeft nooit effect op de vraag òf mensen komen, maar alleen op de manier waarop. Het stille sterven aan de grens is selectief.