Van hier naar Tokio: geen jetlag

Vooral bij lange intercontinentale vluchten krijgen mensen last van jetlag. Foto Thinkstock

Muizen die geen vasopressinereceptoren hebben en daardoor ongevoelig zijn voor deze neurotransmitter herstellen veel sneller van een jetlag dan normale muizen. Van grote verschuivingen in hun dag-nachtritme hebben ze hooguit één dag last, terwijl doorgaans muizen pas na zes dagen weer in hun gewone doen zijn. Japanse onderzoekers hebben zo een mechanisme gevonden om de biologische klok te verzetten. De ontdekking is niet alleen van belang voor luchtreizigers. Vooral mensen die geregeld ’s nachts moeten werken kunnen er profijt van hebben. Aangetoond is namelijk dat frequente verstoringen van de biologische klok op den duur de gezondheid ondermijnen (Science, 4 oktober).

Wie om drie uur ’s middags in Amsterdam op het vliegtuig naar Tokio stapt, komt elf uur later aan. Het is daar dan tien uur ’s ochtends, maar de biologische klok van de reiziger staat nog op twee uur in de nacht. Zo voelt hij zich ook: slaperig en ontregeld. Die symptomen nemen langzaam af, want de klok heeft enkele dagen nodig om zich naar het nieuwe dag-nachtritme te schikken.

De klok bevindt zich in de zogeheten suprachiasmatische kern in de hersenen en stemt het activiteitsniveau van het lichaam af op het moment van de dag. Daardoor zijn dagdieren als de mens overdag actief en slapen ze ’s nachts en is dat voor nachtdieren als de muis precies andersom. De 10.000 cellen in de kern zijn onderling nauw verbonden. Welke boodschappen ze uitwisselen is niet in detail bekend. Wel dat vasopressine er een belangrijke neurotransmitter is.

Hoe belangrijk bleek toen de Japanners bij muizen de genen voor de receptoren voor vasopressine verwijderden. De dieren werden met een 12 uurs dag-nachtritme gehouden. Na een aantal dagen werd dit ritme acht uur naar voren gehaald door het licht al na vier uur uit te doen.

Bij de behandelde muizen herstelde de gebruikelijke nachtelijke activiteit zich al na een dag. Onbehandelde soortgenoten hadden daar zes dagen voor nodig, waarin zij in de eerste uren van de donkerperioden aanvankelijk vrij passief bleven alsof het nog dag was. Door uitschakeling van de vasopressinereceptoren kan de biologische klok dus snel verzet worden.

Nu slikken sommige luchtreizigers melatonine om een jetlag tegen te gaan. Of dat helpt is omstreden. Zeker is wel dat het de biologische klok minder snel verzet dan blokkade van de vasopressinereceptoren. Huup Dassen