Loten in plaats van verkiezingen

De populariteit van democratie is groter dan ooit. Maar de praktijk stelt teleur. Iedereen lijkt naar evenredige volksvertegenwoordiging te verlangen, maar niemand gelooft erin. De oplossing: loting.

Democratie werkt pas als volksvertegenwoordigers ook door loting worden aangewezen. Dat is de radicale stelling van de begaafde essayist David van Reybrouck in zijn pleidooi Tegen Verkiezingen. Van Reybrouck wil deels af van de besluitvorming door burgers die zich verkiesbaar stellen of die zich vrijwillig aanmelden. In plaats hiervan moeten mensendoor loting worden aangewezen zitting te nemen in de vertegenwoordigende lichamen.

Loten is volgens Van Reybrouck democratischer, omdat dan alle lagen van de samenleving aan bod komen. De Atheense democratie hield al lotingen om burgers een jaar lang publieke diensten te laten verrichten naast de generaals, zoals Pericles, die werden gekozen. In de Renaissance hadden ook de Italiaanse stadsstaten lotingen voor kortstondige bekleding van publieke functies. Zo werd de rivaliteit tussen vooraanstaande families gedempt. Bij hen ging het dus niet om het volk. Bij Jean-Jacques Rousseau en Montesquieu was dit wel het geval. Zij prezen loting als tegenwicht tegen aristocratie, bestuur door een elite.

Tijdens de Franse revolutie verloor de erfelijke aristocratie de leiding. Maar het ging toen al gauw mis, stelt Van Reybrouck vast. Het volk werd toen door de revolutionairen op afstand gehouden en er ontstond een gekozen aristocratie.

Ook de Amerikaanse vrijheidsoorlog eindigde in een representatieve democratie. Volgens de ontwerpers van de Grondwet als Thomas Jefferson moesten ‘de besten’ het volk vertegenwoordigen. Overal in het Westen ontstonden representatieve democratieën met partijen en massamedia.

Later vergruisden de maatschappelijke organisaties die voor binding en loyaliteit hadden gezorgd. De massamedia gingen op in het oneindig aantal stemmen van de sociale media. Apathie en vertrouwen maakten plaats voor geestdrift en wantrouwen. Alleen een elite van hoogopgeleiden is betrokken bij wetgeving en bestuur.

Loting zorgt voor lager opgeleiden in publieke functies, meent Van Reybrouck. Domweg omdat bij zelfselectie vaak degenen naar voren stappen die belangen op het spel hebben staan. Mochten zich al belangeloze ‘professionele burgers’ vrijwillig aanmelden, dan representeren die nog steeds niet alle lagen van de bevolking. Vaak gaat het bij deze groep om oudere, hoog opgeleide mannen.

België en de VS hebben al heel lang ervaring met loting in de juryrechtspraak. Dat gaat beter dan die enkele geruchtmakende juryrechtszaken doen vermoeden. Een goed geïnstrueerde burgergroep blijkt goed tot genuanceerde reflectie in staat.

Weerzin

De crisis die Van Reybrouck vaststelt, is reëel. De populariteit van democratie is groter dan ooit, blijkt uit een peiling van de World Values Survey onder 85 procent van de wereldbevolking, maar de praktijk stelt teleur. In de woorden van Van Reybrouck: iedereen lijkt naar democratie te verlangen, ‘maar niemand gelooft erin’.

De weerzin groeit, tegen politici, tegen het parlement, tegen de Europese Unie. Overal is stagnatie, door schelmenstreken van Berlusconi, door sektarische Republikeinen die de Amerikaanse regering stopzetten. In Egypte en in Irak hebben verkiezingen niets opgelost. Ook door zijn eigen ervaringen met verkiezingen in Congo is Van Reybrouck geradicaliseerd.

In 2008 wilde hij nog in Pleidooi voor Populisme de politiek culturele kloof met laagopgeleiden slechten door volksverheffing. In zijn Cleveringarede van 2011 klaagde hij de democratie zelf aan. „Verkiezingen blijven voor mij de belangrijkste vorm van burgerinspraak in een moderne democratie, maar het is een illusie te denken dat elke periode van transitie er per se volledig mee moet beginnen en het is een illusie te denken dat je democratie tot de stembusgang kan herleiden”, concludeerde hij toen.

In Tegen Verkiezingen stelt hij dat we de democratie kapot maken door die alleen te beperken tot verkiezingen. Dergelijke stellingen roepen – geeft hij toe – associaties op met de jaren na de Eerste Wereldoorlog, toen eerst Lenin, Mussolini en later Hitler parlement, partijen met verkiezingen aan de kant zetten. Zo ver wil hij niet gaan, maar een alternatief dat burgers beter representeert vindt hij noodzakelijk.

Burgerforum

De Occupybeweging zou de juiste diagnose stellen: het probleem ligt in de uitbesteding van het mandaat aan politici. De mensen komen er zelf niet meer aan te pas. De activisten gingen onderling beraadslagen in plaats van theatraal te ruziën met tegengestelde standpunten. Maar deze participatieve, directe democratie verzandde en leek in haar oeverloosheid steeds meer op de Parijse commune.

Van Reybrouck ziet betere voorbeelden. In Ierland wordt nu een aantal grondwetsartikelen over heikele kwesties zoals abortus, herschreven door een commissie van 66 burgers en 33 politici. Nederland had in 2006 zijn Burgerforum Kiesstelsel op voorstel van toenmalig minister Pechtold van D66. Uit het hele land werden onder andere door middel van loting en evenredige verdeling 140 burgers geselecteerd die moesten nadenken over vernieuwing van het kiesstelsel. Een volgend kabinet, zonder D66, verwierp de voorstellen echter weer. In IJsland hebben 25 burgers een nieuwe Grondwet geschreven al werden die uiteindelijk niet ingeloot maar verkozen. Zelf heeft Van Reybrouck in België een groep samengesteld onder de naam G1000, een initiatief voor meer burgerinspraak.

Van Reybrouck behandelt ingenieuze systemen met loting. Voor het Amerikaans Huis van Afgevaardigden bijvoorbeeld. Inderdaad, als dat door loting tot stand was gekomen, zou het nu niet zijn gegijzeld door een clubje radicale Republikeinen, zoals nu. Voor de Britse House of Lords is loting eerlijker dan afstamming. Waarom voor België geen federale Senaat door loting naast een gekozen parlement?

Nederland, waar zelfs de burgemeester niet mag worden gekozen, kent een aristocratie van notabelen en kan ook meer inbreng van burgers goed gebruiken. Burgers mogen hier alles, behalve meebeslissen. Er is groot wantrouwen tegen de vermogens van het volk.

Maar, eerlijk is eerlijk, politici hebben bijzondere kwaliteiten. Ze kunnen mensen mobiliseren. Het ontbreken van dat talent wordt niet zomaar gecompenseerd door pr en voorlichting, zoals Van Reybrouck suggereert.

De Canadese provincie British Columbia kende een Burgerforum voor het kiesstelsel en hun advies tot hervorming werd per referendum verworpen. Het publiek kon het burgergedelibereer niet volgen. Het is een kunst om het publiek warm te maken voor de adviezen van een besloten denkcollege met eigen groepjesvorming en compromissen. De verwerping van de voorstellen van het Nederlandse Burgerforum Kiesstelsel werd nauwelijks betreurd. Een nieuw stelsel groeit niet door geknutsel met een forum aan de Grondwet maar van onderop, als bewegingen als Van Reybroucks G1000 breed aanslaan.

Er is lang niet altijd animo om te participeren, zelfs als daar betaling tegenover staat. Die veelgeprezen burgers zijn niet volmaakt. In landen met juryrechtspraak proberen mensen zich ook aan hun plicht te onttrekken. In Nederland is het moeilijk om gemeenteraadsleden te rekruteren. Waarom zouden ze zich over zware dossiers met cijfers willen buigen?

Representatieve democratie heeft voordelen. Veel burgers vinden het wel zo gemakkelijk om slechts een keer in de twee tot vier jaar ‘een bolletje rood te maken’. En hoe kan een raad van burgers tegenspel bieden aan ervaren ambtenaren en lobbyisten? Gaan hoogopgeleiden toch niet weer domineren? Er wordt nu al geklaagd over de korte gemiddelde zittingsduur van Kamerleden waardoor ze te weinig ervaring hebben voor tegenspel. En hoeveel democratische malheur is niet gewoon ontstaan door de economische crisis die de zwakten van de euro aan het licht bracht en de macht van Brussel vergrootte?

Desondanks legt Van Reybrouck de vinger op eenzijdigheid van onze diplomademocratie. In schitterende zinnen zet hij aan tot denken over de vele experimenten om defaitisme en impasses te doorbreken. Met zijn meeslepende pleidooi voor loting slaagt hij erin de slijtage van de democratie bloot te leggen zonder te vervallen in de totalitaire dromen van de vorige eeuw.

    • Maarten Huygen