In ieder stadje een ander ...

Van rondborstige boegbeelden tot een film met erotische bekentenissen van zeelieden: de expositie Sex & The Sea in het Maritiem Museum in Rotterdam is niet voor kinderen.

In ieder stadje een ander schatje – is het waar wat er over zeelui wordt gezegd? Wie de tentoonstelling Sex & The Sea in het Maritiem Museum in Rotterdam bezoekt krijgt een duidelijk antwoord op die vraag. „Tegen de tijd dat je de haven naderde, 24 uur van tevoren, dan rook je de landlucht al”, typeert een voor de tentoonstelling geïnterviewde zeeman het verlangen dat zich tijdens langdurig verblijf op zee opkropte in de bemanning. Een ander: „Dan zat je al twee dagen van tevoren plannen te maken – over die meiden aan de wal. Ja, daar was je vrijgezel voor.”

Maar zolang er nog geen land in zicht was, moesten de mannen zich behelpen: „Nou deed je, als je behoefte had, je nagels rood lakken. Dan ging je er effe op zitten, dat-ie ging tintelen. En dan was het net of een ander het deed: effe door het vuistje laten gieren.”

Terug aan boord, na alle uitspattingen met meisjes van plezier, vond de ‘lullenparade’ plaats: alle mannen moesten hun edele delen verplicht insmeren met verdelgingmiddel tegen schaamluis, vertellen ze grinnikend.

Sex & The Sea is een tentoonstelling die niet bedoeld is voor kinderen. Het Maritiem Museum in Rotterdam en de Kijkwijzer hebben de expositie over ‘maritieme lust’ geschikt verklaard voor 16-jarigen en ouder. Jongere bezoekers kunnen zich vermaken bij de vaste kindertentoonstelling Professor Plons of de tijdelijke tentoonstelling over cruiseschepen, terwijl hun ouders met rode oortjes luisteren naar de erotische bekentenissen van zeelieden. Tijdens de herfstvakantie heeft het Maritiem Museum zelfs een oppasservice.

Met curieuze objecten uit de collectie en enkele bruiklenen was al een aardige tentoonstelling over seks op zee samen te stellen. Denk aan rondborstige vrouwelijke boegbeelden, potvistanden met erotische voorstellingen, voorlichtingsmateriaal over geslachtsziekten, ouderwetse voorbehoedmiddelen en een scabreuze zeemanstatoeage op sterk water. Het hart van de tentoonstelling is de twaalf minuten durende film waarin acht zeelieden – zeven mannen en één vrouw – openhartig vertellen over hun seksuele gevoelens en ervaringen tijdens lange zeereizen ver van huis. Ook een voormalig barmeisje uit de vroegere hoerenbuurt Katendrecht en een havenarts komen aan het woord.

Het museum had de in Amsterdam woonachtige Britse filmmaker Peter Greenaway, bekend van onder meer The Cook, the Thief, His Wife and Her Lover gevraagd een multimediale installatie te ontwerpen waarin de lustgevoelens op zee voor het publiek invoelbaar zouden worden. De eerste plannen die Greenaway presenteerde waren te groots en te kostbaar om te realiseren, maar zijn echtgenote, multimediakunstenaar Saskia Boddeke, verzon een beter bij het Maritiem Museum passend concept, dat ze samen uitvoerden. Het echtpaar werkte al vaker samen, onder meer aan een video-installatie in Kasteel Amerongen.

Greenaway staat bekend om zijn collage-achtige films. „Mijn werk bestaat voor een groot deel uit research doen, het verzamelen van beelden en objecten die ik kan gebruiken in mijn projecten. Ook voor dit object konden we putten uit de voorraad spullen die we al hadden liggen. Zo hebben we een heleboel oude koffers gebruikt die we hadden opgeslagen in een pakhuis. Daarin hebben we objecten uit de museumcollectie tentoongesteld die met het thema te maken hebben.”

Zo bevat een van de koffers een serie aardewerken hondjes voor op de schoorsteenmantel. Het zijn souvenirs die de zeelui meenemen uit havensteden rond de Noordzee. Ze blijken ook nog een ander doel te hebben. Achtergebleven zeemansvrouwen moesten bij afwezigheid van hun man zelf voor inkomsten zorgen. Vaak verdienden ze geld als prostituee. De hondjes zetten ze in de vensterbank, als sein. Stonden die naar elkaar toe gedraaid, dan hadden ze mannelijk gezelschap. Stonden de hondjes met de ruggen naar elkaar toe, dan waren ze beschikbaar.

Naast de filmopnames van de zeelui had het Maritiem Museum voor het maken van een film slechts een beperkt budget. Maar het archief van Greenaway en Boddeke bevat veel bruikbaar beeldmateriaal dat het echtpaar recyclede: beelden van de zich oneindig uitstrekkende zee, naaktzwemmers, afbeeldingen uit de beeldende kunst, animaties uit Second Life maar ook foto’s van hedendaagse, oosterse prostituees vormen de achtergrond voor fragmenten uit de interviews met de zeelui.

De taal van de geïnterviewden is nu eens poëtisch, als ze vertellen over de aantrekkingskracht van de zee, dan weer ongepolijst, als de erotische avonturen in exotische bestemmingen aan de orde komen. „Ik heb ze hier en daar wel moeten beschermen tegen zichzelf”, zegt Boddeke, die de interviews afnam. „Het ging me niet om sensatieverhalen. Ik houd er ook niet van als het te veel een documentaire wordt, we wilden er een experience van maken.” In de twaalf minuten film wordt allengs duidelijk dat de uitspattingen van de zeelui ook een schaduwkant hebben en soms tot gewetenswroeging leiden.

De stuurvrouw in de film toont een grote solidariteit met haar mannelijke collega’s: „Ik heb deur na deur even aangeklopt. Van: mannen we vertrekken, neem je horloge mee, doe je trouwring weer om, zullen we dan maar zeggen. En we zijn gewoon weer lekker aan boord gegaan.”

Tentoonstelling ‘Sex & The Sea’ in Maritiem Museum Rotterdam. Van 5 okt 2013 t/m 19 dec 2014. Inl: www.maritiemmuseum.nl

    • Claudia Kammer