Het is moeilijk en het ligt in een kast

Nederlanders weten weinig van hun financiën. Een kwart negeert zijn pensioen. Het risico is „financiële bewusteloosheid”.

Illustratie XF&M

Onverwacht valt het ding elk jaar door de bus. Het Uniform Pensioenoverzicht. Openmaken? Vooruit. Lezen? Eventueel. Later. Voorlopig gaat het papier nog even op de stapel. Die ligt in een kast. Met een deur. Lekker uit het zicht. Bovenop de andere financiële administratie. Brieven van de Belastingdienst, verzekeraar en bank krijgen dezelfde behandeling.

Onverantwoordelijk? Misschien. Maar dat zien we dan wel weer. Toch?

Mensen met hun administratie in op kleur gesorteerde ordners schudden misschien afkeurend hun hoofd. Maar mensen zónder geordende multomappen zijn ruim vertegenwoordigd. Een hoop Nederlanders weten maar weinig van hun eigen financiën, blijkt steeds weer uit onderzoek. In het ergste geval zijn ze financieel ‘analfabeet’, ‘ongeletterd’, of zelfs ‘bewusteloos’, concluderen onderzoekers. Hoeveel mensen lijden hieraan? En hoe groot zijn de gevolgen van financiële struisvogelpolitiek?

Van alle financiële onderwerpen roept het pensioen wel de meeste apathie op. Totáál niet urgent. Iets voor later. En niet een beetje, maar decennia. Slechts 10 procent van de Nederlanders zegt zich „geregeld” te verdiepen in zijn eigen pensioen. Een kwart kijkt er „nooit” naar om. En heeft dus geen idee. Dat bleek deze week uit onderzoek van publiek-private organisatie Wijzer in geldzaken.

Maar geld dat ze nú uitgeven, kan een hoop mensen ook maar matig interesseren. Hoeveel ze elke maand besteden aan vaste lasten, weet een groot deel van de Nederlanders niet precies. Of zelfs helemaal niet, zo blijkt uit een onderzoek van het Nederlands Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) van vorig jaar. Zo kan een kwart van de bijna 3.000 ondervraagden geen schatting maken van de hoogte van huur of hypotheek en heeft bijna 40 procent geen idee wat hij per maand kwijt is aan verzekeringen.

En de eigen financiën worden ook nog eens alleen maar ingewikkelder, klaagt men. Ruim 40 procent van de Nederlanders vindt dat er steeds meer van hen verwacht wordt, blijkt uit recent onderzoek van Wijzer in geldzaken onder ruim 500 Nederlanders tussen de 18 en 80 jaar. Ze worden „overspoeld” met post en vinden de inhoud vaak onbegrijpelijk. Zo ingewikkeld zelfs „dat je er bijna voor gestudeerd moet hebben”. En ja, dat is erg, waarschuwen de onderzoekers – een deel van de consumenten dreigt „financieel bewusteloos” te raken.

Eigen geld, eigen verantwoordelijkheid, zo valt te redeneren. Toch zijn er organisaties die zich medeverantwoordelijk voelen voor de apathische financiële analfabeet en proberen hem voor te lichten – soms tegen wil en dank.

Zo ook tijdens de ‘Pensioen3daagse’ die Wijzer in geldzaken deze week organiseerde. Compleet met flashy flyers, een pensioenboot, een pensioencabaret en een ‘I love pensioen’-evenement speciaal voor vrouwen. Pensioen is sexy. Of in ieder geval niet saai en onbeduidend, luidt de boodschap. Alles om toch zoveel mogelijk mensen naar binnen te trekken op één van de 250 voorlichtingsactiviteiten in het land.

De 57-jarige Bram Liplijn deed dat. Hij ging in op de uitnodiging van zijn pensioenuitvoerder MPD om zich op het kantoor in Hilversum te laten voorlichten. Liplijn wil wel wat meer weten over de mogelijkheden om eerder te stoppen met werken. Hij werkt voor Omroep Flevoland, maar wil daar mogelijk niet tot zijn 67ste blijven, vertelt hij na het voorlichtingsgesprek.

Anders dan zijn collega’s is Liplijn „zeer geïnteresseerd” in zijn pensioen, zegt hij. Hij is ervan op de hoogte dat zijn pensioen met 3,4 procent is verlaagd en schat in dat hij straks waarschijnlijk geen 70 procent krijgt van wat hij nu verdient, maar „eerder de helft”. Ook zijn andere financiële zaken houdt hij netjes bij, vertelt hij. „Dat is toch normaal?”

Pensioenvoorlichter Bonnie Steenman van MPD krijgt meer mensen als de goed geïnformeerde Liplijn op gesprek, vertelt hij. „Met specialistische vragen.” Mensen die er nog weinig van weten, met name jongeren, hebben minder zin zich in hun pensioen te verdiepen, is zijn ervaring. Ergens kan hij zich daar ook wel wat bij voorstellen: „Mensen gaan zich ook pas in een hypotheek verdiepen op het moment dat ze een huis willen kopen.”

Juist de mensen die het minste weten, laten zich moeilijk verleiden tot voorlichting. Met als gevolg dat sommige goedbedoelde initiatieven sneuvelen. Dat lot trof het Geldloket, een fysieke plek waar burgers met al hun geldvragen terechtkunnen. Na een proef van een jaar met twee Geldloketten in ’s Hertogenbosch en Amersfoort moest initiatiefnemer Wijzer in geldzaken onlangs concluderen dat er te weinig mensen langskomen. Openblijven is niet lonend. Laat staan om er nog meer te openen. Gemiddeld kwamen er twee of drie mensen per dag, terwijl er de hele dag voorlichters klaarzitten. „Daarvoor kunnen we niet openblijven”, zegt woordvoerder Henriëtte Raap-Scheele.

Maar wie zich wél informeert, heeft uiteindelijk meer te besteden. „Er is een duidelijk verband tussen financiële kennis en vermogen”, zegt onderzoeker Maarten van Rooij. Hij promoveerde op dit onderwerp aan de Universiteit Utrecht en werkt nu op de onderzoeksafdeling van De Nederlandsche Bank. Huishoudens die zich verdiepen in hun financiën bouwen tot wel 80.000 euro meer vermogen op dan gezinnen die dat niet doen, concludeerde Van Rooij in zijn proefschrift. Dat komt doordat ze slimmere beslissingen nemen over zaken als spaargeld en pensioen.

Verdieping betaalt zich dus uit. Maar op basis van een soort „financiële quiz” onder 1.500 respondenten stelde Van Rooij vast dat veel mensen bijvoorbeeld niet weten hoe rente werkt of wat inflatie betekent. „Het begrip percentage bleek al best complex.”

Hoe kunnen ze dan een slimme beslissing nemen? „Dat kunnen ze ook niet altijd”, zegt Van Rooij. Wat ze wel kunnen doen, is zich laten adviseren door een professional. „Maar juist de mensen die al wat kennis hebben, laten zich professioneel helpen. Wie weinig weet, vraag eerder de buren of vrienden om advies. Kan ook, maar dat zijn geen experts.”

En de crisis dan? Maakt die de noodzaak de financiële papierstapel vaker uit de kast te halen een beetje groter? Dat blijkt tot nu toe in ieder geval nog nergens uit.

Eigenlijk moet je elke week even aan je financiële administratie zitten, zegt woordvoerder Raap-Scheele van Wijzer in geldzaken. „Om het overzicht te houden.” En dat weten veel mensen best, denkt ze. „Het is echt niet alleen onkunde. Er zijn gewoon ook zoveel leukere dingen te doen.”

    • Teri van der Heijden