Een open overheid is niet zo moeilijk (1)

Het kabinet onderhandelt met zichzelf en liefhebbers uit de oppositie over de begroting 2014. Dat gebeurt achter gesloten deuren. Iedereen begrijpt dat. Maar het is ook een heel gezoek om iets te weten te komen over zoiets onschuldigs als ‘de open overheid’. Vooral de Tweede Kamer is nog steeds een informatietoendra. Net als de rest van onze vlotte overheid.

Het kabinet publiceerde een week geleden het Actieplan Open Overheid. Vorig jaar december diende Linda Voortman (GroenLinks) een motie in waarin zij de regering vroeg overheidsstukken altijd openbaar te maken, tenzij dat echt niet kan. Het ‘Ja, tenzij’-principe moest worden opgenomen in dat actieplan. Was die motie ook aangenomen, vroeg ik me af.

Na ijverig zoeken vond ik het nummer van het Kamerstuk. En? Wie was voor? Een zoekvraag met het exacte stuknummer leverde op de website van de Tweede Kamer (tweedekamer.nl) het gulle getal van 938 antwoorden op. Besluitenlijsten van procedurevergaderingen, een informatiedossier over de toekomst van het spoor, en willekeurige andere stemmingsuitslagen.

De motie-Voortman is met algemene stemmen aangenomen, vond ik op de vaak handige website publitiek.nl. Dat is een project van Wolq, een ontwerp- en adviesbureau voor digitale producten. De Kamer zelf lukt het bijna niet politieke informatie overzichtelijk te presenteren. Overheid.nl levert meestal net zoveel afzwaaiers op. Probeer het maar. Te veel informatie is geen informatie. Geheugen zonder verstand.

De Tweede Kamer heeft haar administratieve routines aangesloten op deeldatabanken. Alle brieven, genotuleerde debatten, schriftelijke vragen, wetgevingsarbeid van ’s lands vergaderplaats zijn elektronisch neergeslagen. Kamerleden kunnen daar met het systeem Parlis in zoeken. CDA-Kamerlid Van Toorenburg daarover deze zomer: „Als ik in Parlis intik wat ik zoek, komt er nooit iets uit.” Burgers en buitenlui zijn niet welkom op Parlis.

In juli nam de Kamer met algemene stemmen een motie aan met de wens de uitslag van stemmingen ‘transparant aan te bieden op de eigen website’. Geen wilde ambitie, maar het lukt al jaren niet. Het project om de openbare website van de Kamer te verrijken met toegankelijke en samenhangende informatie sleept zich voort. Wie wil weten hoe het nú zit met ritueel slachten of studiefinanciering is aan het wilde web overgeleverd. Geen wonder dat Kamerleden zo alert reageren op het nieuws uit de krant.

Hoe het kan is te zien op de website van het stiefzusje aan de overkant van het Binnenhof: eerstekamer.nl. Daar is bij een groot aantal kwesties de huidige stand van zaken te vinden en langs welke politieke en/of wetgevende stappen die is bereikt. In de Tweede Kamer verontschuldigt men zich door te zeggen dat daar veel meer omgaat, en dat alles in de Senaat handmatig wordt ingevoerd. Maar dat is niet het hele verhaal.

Op de website van de Kamer ziet u vrij overzichtelijk wat deze week op de agenda staat. U kunt debatten via webcams volgen. Documentalisten hebben een paar actuele dossiers gemaakt, over kinderopvang of de ov-chipkaart: een samenvatting met links naar Kamerstukken van de laatste tijd. Geen tijdlijn, geen begin van een enigszins compleet geheugen in kwesties die vaak al jaren spelen. Tussen alle losse brokjes wordt geen verband gelegd. Zij vertellen geen verhaal.

O wee als je op de Tweede Kamer-site zoekt hoe de aanbesteding van de hoge snelheidslijn en de bijbehorende trein is verlopen, wat de Kamer in de loop van ruim twintig jaar heeft afgesproken met de regering en hoe de laatste brief van staatssecretaris Mansveld over de niet-vervanging van de Fyra zich daartoe verhoudt, dan verlies je al je bodemplaten. Tik in ‘HSL Zuid’ en je krijgt 106 antwoorden van de laatste paar jaar, met daarin ook een brief over de aanpak van kinderporno.

De medewerkers van de Kamer (500 fte) doen hun best voor de parlementaire democratie. Net als de 150 Kamerleden en hun medewerkers. Om u te dienen rennen zij van overleg naar ontmoeting. Maar het weer gedaalde vertrouwen in de politiek (zie de net gepubliceerde Burgerperspectieven 2013/3 van het Sociaal en Cultureel Planbureau) wordt niet verbeterd door dit naar binnen gekeerde informatiebeheer, passend bij een geheim genootschap.

Het gaat hier niet zomaar om een onhandige website. Kamer en kabinet staan voor ingrijpende beslissingen in een wereld die steeds ingewikkelder is. Dat gebeurt op grond van steeds onintelligentere informatie. Ministeries hebben hun afdelingen bibliotheek en documentatie afgeschaft. Google is goed genoeg, is de redenering. Een flink aantal adviesraden, die voor een appel en een ei deskundigheid binnenbrachten, zijn afgeschaft of op een hoop geveegd. De politieke smaakmakers wisten al wat zij wilden. Zie het succes van even snel schaliegas boren.

In het Actieplan wordt gepleit voor een ‘toegankelijke, faciliterende, samenwerkende overheid die partners zoekt in de samenleving om samen maatschappelijke problemen op te lossen’. Er komen pilots om te oefenen met ‘open by design’, ambtelijke informatie bedoeld om niet geheim te blijven. Mooi, maar nodig is informatie ontsloten met verstand.

Het optimisme en de bereidheid tot een nieuwe mentaliteit zijn aanstekelijk. Maar het probleem is acuter én moet gerichter worden opgelost dan met proeftuintjes. Dit land kiest voor een dynamische kennissamenleving maar heeft zijn kennis en geheugen steeds meer wegbezuinigd. Volk en politiek roepen maar wat. Democratische besluitvorming in de mist is het gevolg.

Een volgende keer wat er aan te doen is. De Tweede Kamer heeft een gouden kans.

U kunt de auteur mailen via opklaringen@nrc.nl

    • Marc Chavannes