Misplaatst lachen om een oubollige snorremans

Goede Hitlerhumor is nooit weg. Zo vertolkt in de Amerikaanse komedie To Be or Not to Be Mel Brooks de rol van een Joodse acteur, die in het door de nazi’s bezette Warschau met veel succes Hitler speelt. Hij gaat zo in zijn nieuwe identiteit op, dat hij voortdurend ‘Heil myself’ roept.

Veel serieuzer en veel minder humorvol is de Hitler die opduikt in Daar is hij weer, de debuutroman van de Duitse schrijver Timur Vermes. Het boek is met 700.000 verkochte exemplaren een hit in Duitsland en stond vorige week in hoog genoteerd in de NRC-top10. Waarom is me eigenlijk een raadsel, want je moet goed op de hoogte zijn van de actuele Duitse politiek om de echte grappen in deze rommelig en vrij slecht geschreven roman te kunnen begrijpen.

Vermes’ Hitler ontwaakt in 2011 op een bouwterrein in hartje Berlijn. Al wandelend in uniform en verbaasd over zijn nieuwe omgeving – met ‘eenvormige achitectuur’, Ikea-meubelen, migranten, ‘gek geworden’ vrouwen die met een plastic zakje de drollen van hun hond oprapen – belandt hij bij een krantenkiosk. De kioskhouder vindt hem zo op Hitler lijken dat hij een televisiezender belt, die van de nog altijd 56-jaar oude Führer met behulp van de juiste marketing een kijkcijferkanon maakt. In een wekelijkse politieke talkshow kan de orerende Führer zijn agressieve kritiek op zaken als Europa, migranten en de ‘verrotte’ democratie als een populist met borstelsnor ontvouwen.

Het grote publiek houdt al snel van hem en het is het opvallend vaak met hem eens. Zolang het maar niet over ‘de Joden’ gaat, want dat is de pijnlijke smet op de Duitse geschiedenis. Dat de nieuwe tv-ster in zijn gestoomde uniform slechts op Hitler ‘lijkt’, is een welkom excuus voor zijn fans, omdat ze daardoor kunnen zeggen dat het slechts om een geslaagde persiflage en niet om de dictator zelf gaat.

En precies in die excuusfunctie zit het venijn – en misschien ook de betekenis – van het boek. Vermes lijkt te willen laten zien dat veel gewone Duitsers genoeg hebben van de huidige politieke partijen in hun land en bereid zijn om zich in de armen te storten van een populist die de klare taal spreekt die ze zelf niet durven te bezigen. Schreeuwlelijk Hitler dient daarbij als de verkondiger van hun ongenoegen. De kijkcijfergeile en onkritische televisieproducers zijn als eigentijdse variaties op Goebbels het instrument waarmee – ongetwijfeld onbedoeld – de rattenvanger van Hamelen wordt binnengehaald en bejubeld.

Daar is hij weer kan dan ook beter worden gezien als een sociologisch fenomeen. Want waarom is dit melige boek zo’n succes? En waarom heeft een stoet vertalers uit de hele wereld zich samen met de schrijver in een vertalershuis overgegeven aan een soort Hitler-exegese om de tekst ook in buitenlandse edities tot zijn recht te laten komen? Ook wil je weten bij wie Vermes het zo goed doet: bij de oudere of de jongere Duitse lezer, bij links of bij rechts? En hoe hebben de neo-nazi’s van de NPD op het boek gereageerd, zeker omdat ze door Vermes’ Hitler als een stelletje Untermenschen worden weggezet. En dan zijn er nog de SPD en de Grünen, die als mogelijke coalitiepartners voor een her op te richten NSDAP worden beschouwd. Alleen die aspecten maken Daar is hij weer interessant. Om de Duitse humor kun je het boek gerust laten liggen. Tegen Mel Brooks kan toch niemand op.

Michel Krielaars