Japanse beelden aaien

In Amersfoort wil een expositie een overzicht geven van hedendaagse kunst uit Japan. Hoe lokaal is kunst nog tegenwoordig? Op een tentoonstelling als Now Japan kijk je met een antropologische en met een op kunst gespitste blik.

Vanaf links: Toshihiko Mitsya: Anonymous relatives - gatekeeper, 2013Momoyo Torimitsu:Somehow I don’t feel comfortable, 2007

Vlak na de ingang van de tentoonstellingsruimte van kunsthal KAdE staat een kameel. Het is een beeldje van brons, donkerbruin brons. Alleen de twee bulten van de kameel lijken van goud. Op een filmpje dat achter het beeld wordt geprojecteerd blijkt waarom: twee kunstenaars, het duo Mai Yamashita en Naoto Kobayashi, hebben ze elke dag opgepoetst. Waar ter wereld ze ook waren, overal ging de kameel mee, naar Egypte, Spanje en Zwitserland.

Het beeldje is een bewuste herhaling van een onbewuste traditie. In Europa staan op verschillende plekken beelden die door de aanraking van mensen langzaam van vorm of kleur zijn veranderd. In de Sint Pieter in Rome is de rechtervoet van een beeld van Petrus afgesleten door alle aanrakingen. Petrus over zijn voet aaien of kussen brengt al eeuwen geluk. In het Britse parlement werd de traditie onlangs verboden. Daar raakten leden van de conservatieve partij elke dag beelden van Margaret Thatcher en Winston Churchill aan. Onlangs werd er permanent een bordje ‘Please don’t touch’ bij geplaatst omdat de beelden te snel sleten. In Schotland heeft omgekeerd een beeldhouwer de teen van een beeld van de filosoof David Hume expres laten uitsteken om het ontstaan van de traditie te bevorderen. Dat is gelukt. Studenten raken de teen aan in de hoop op goede cijfers bij een tentamen. Ook dieren worden voor geluk bepoteld, zoals een ezel in Bremen en een everzwijn in Florence. De hoeven van de ezel en de snuit van het zwijn zijn glanzend geworden door eeuwen van aanrakingen.

Het is een schitterend idee dat zulke vluchtige bewegingen als kussen en aaien kleur en vorm van een beeldhouwwerk kunnen veranderen.

Zouden er in Japan ook zulke beelden zijn?

Opblaaskonijn

Die vraag is relevant omdat Rubbing a Camel is te zien op de tentoonstelling Now Japan. Met deze expositie wil kunsthal KAdE een overzicht geven van hedendaagse kunst uit Japan. Er is werk te zien van 37 kunstenaars, die volgens curator Robbert Roos samen kunnen laten zien wat voor soort kunst er tegenwoordig in Japan gemaakt wordt. Buiten beschouwing blijft de stroming Superflat die door Takashi Murakami beroemd werd gemaakt en met zijn door anime en manga geïnspireerde pop-art vooral het beeld van de hedendaagse Japanse kunst bepaalt. Al staat er als commentaar op deze stroming wel een opblaasbaar konijn zo groot dat het klem zit tussen vloer en plafond.

Roos wilde weten wat er nog meer in Japan gemaakt wordt. Nieuw is volgens hem geëngageerde, activistische kunst. Daarvan zijn op de tentoonstelling twee voorbeelden te zien, die beide te maken hebben met de door een aardbeving veroorzaakte kernramp in Fukushima in 2011. Meteen aan het begin van de tentoonstelling is dat de video ‘fingerpointing worker’, waarbij een man in een beschermend pak vlak voor de beschadigde kerncentrale staat en met zijn rechtervinger naar de webcam wijst waarop zijn actie te zien was. De man is een kunstenaar die anoniem wil blijven omdat hij bang is aangeklaagd te worden door Tepco, het bedrijf dat de kerncentrale exploiteert. Het tweede werk is van kunstenaarscollectief ChimPom, dat vlak na de ramp op een uitkijktoren in de buurt van Fukushima een Japanse vlag uitrolde waarvan de rode cirkel veranderd werd in het internationale symbool voor radioactieve straling.

Tempel en zentuin

Als artistiek commentaar zijn deze protesten in Japan zelf waarschijnlijk indrukwekkender dan in Amersfoort. Op een tentoonstelling als Now Japan kijk je steeds met een laten we zeggen antropologische en met een op kunst gespitste blik. Verhouden de hier getoonde werken zich vooral tot de Japanse kunst of moet je ze net zo beoordelen als Nederlandse of westerse waar? En gaan Japanse kunstenaars anders om met hun traditie dan Nederlandse kunstenaars? Op de tentoonstelling is een prachtige film te zien waarin de avant-gardefilmmaker Takahiko Iimura de beroemde zestiende-eeuwse zentuin van de tempel van Ryoan-ji in Kyoto vastlegt op een manier die zo goed bij de tuin aansluit dat de film ook wel zestiende-eeuws lijkt. Maar er zijn ook werken te zien die op het eerste gezicht niets ‘Japans’ hebben, wat dat ook moge wezen. Wat bijvoorbeeld te denken van het werk van Yumiko Morisue? Zij vult bijna vergane bladeren, waarvan alleen de nerven nog bestaan op met kleurrijk borduursel. Japanse verfijning, zou je kunnen denken. Maar het is niet erg ‘wabi sabi’; zoals een van de bekendste traditionele termen uit de Japanse esthetica wordt genoemd, de schoonheid van het vergankelijke en onvolmaakte wordt met deze knutselkunst niet geëerd. De ene Nederlandse kunstenaar oogt ook ‘Hollandser’ dan de andere – zulke begrippen zijn gelukkig nooit toereikend. Laat de kunst ze maar verder uithollen.

Daarbij komt nog dat een groot deel van de op Now Japan getoonde kunstenaars niet in Japan wonen maar in Amerika of Europa. Volgens het duo Yamashita en Kobayashi, dat zelf in Berlijn woont, is daardoor zelfs een ‘hybrid japonism’ ontstaan, dat weer anders is dan werk van kunstenaars die in Japan zijn gebleven. Veel werk valt dan ook in stromingen die ook door kunstenaars uit andere streken worden beoefend, zoals de sociale sculpturen van Tsubasa Kato of de installaties met rommel van Teppei Kaneuji.

Voor zulke overeenkomsten hoeft niet eens internationaal te zijn afgekeken. Want ja, ook in Japan bestaat een traditie van het aanraken van sculpturen. Bij veel Japanse tempels staan beelden van stieren, die je mag aanraken. Ook sommige beelden van goden mag je aanraken, ze zijn soms schitterend afgesleten. Als je ziek bent, moet je het lichaamsdeel betasten waar de ziekte zit. Nadebotoke, heten deze beelden in Japan. In het Nederlands heeft de traditie geen naam. Misschien kunnen we deze overnemen.

Now Japan. T/m 2 febr. 2014 in KAdE, Smallepad 3, Amersfoort. Di t/m vr 11-17u, za-zo 12-17u.