Het is afwachten of hij met verlof mag

Herdenkingsbijeenkomst voor Pim Fortuyn in 2003 op begraafplaats Westerveld in Driehuis. Foto anp

1 Waarom mag Van der G. van de Raad voor Strafrechtstoepassing met verlof?

Omdat Volkert van der G. na zijn lange detentie moet kunnen wennen aan zijn vrijheid, én omdat de maatschappij moet kunnen wennen aan de vrijheid van Volkert van der G.

Dat is belangrijker dan enkele maanden uitstel van de maatschappelijke onrust die toch wel zal optreden als hij straks vrij komt, oordeelde de beroepscommissie van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) gisteren. De commissie is een instantie die beslissingen over gedetineerden toetst, zoals het al dan niet verlenen van verlof, maar ook overplaatsingen en disciplinaire straffen.

De RSJ ging zelfs nog verder door staatssecretaris van Justitie Teeven (VVD) te wijzen op zijn verantwoordelijkheid voor de behoorlijke reïntegratie van veroordeelden die vrij komen. In plaats van het verlof te weigeren omdat het onrust zal veroorzaken, aldus de RSJ, is het de taak van het OM en de politie om „een strategie te ontwikkelen” om die maatschappelijke onrust „beheersbaar” te maken.

Van der G. komt hoogstwaarschijnlijk in mei volgend jaar vrij. Dan heeft hij tweederde van zijn straf van 18 jaar uitgezeten, en wordt hij dan conform de regels vervroegd in vrijheid gesteld. Gevangenen kunnen vanaf een jaar vóór hun vrijlating verlof aanvragen. Dat deed Van der G., maar de gevangenisdirecteur weigerde de aanvraag op advies van OM en politie. De verwachte media-aandacht voor dit verlof zou volgens de directeur kunnen leiden tot ‘ernstige verstoring van de openbare orde of het plegen van strafbare feiten’, en ook ‘ongewenste confrontaties’ met slachtoffers van het misdrijf. Dat zou de veiligheid van Van der G. en zijn omgeving in gevaar kunnen brengen. De weigering had niets te maken met het gedrag van Van der G. tijdens detentie – dat leverde geen problemen op.

Volgens Van der G. staat helemaal niet vast dat er grote maatschappelijke onrust zal optreden bij zijn verlof of vrijlating, blijkt uit het besluit van de RSJ. Hij heeft geen „hele concrete” bedreigingen gekregen. De RSJ denkt wél dat verlof maatschappelijke onrust kan veroorzaken, maar dat geldt ook voor zijn vrijlating – en die komt inmiddels echt in zicht. Het belang van Van der G. om zich daar goed op te kunnen voorbereiden weegt volgens de RSJ nu zwaarder dan het algemene belang dat er geen maatschappelijke onrust ontstaat.

2Krijgt Volkert Van der G. nu dan ook zijn verlof?

Dat is nog helemaal niet zeker. De oorspronkelijke weigering van het verlof door de directeur is vernietigd. Nu moet staatssecretaris Teeven erover beslissen, met inachtneming van de uitspraak van de RSJ. Het is bekend dat Teeven niet vindt dat Van der G. met verlof mag, maar hij kan het verlof alleen weigeren als hij nieuwe feiten aanvoert. Zoals bijvoorbeeld extra informatie over bedreigingen aan het adres van Van der G. Tegen zo’n beslissing kan Van der G. dan weer bij de RSJ beroep aantekenen. Als die dan wéér vindt dat Van der G. ten onrechte geen verlof krijgt, kan de raad zelf verlof verlenen.

3 Waarom beslist de staatssecretaris uiteindelijk, en niet de rechter?

De rechter legt een straf op, maar de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) bepaalt hoe die straf wordt uitgevoerd – bijvoorbeeld of er al dan niet verlof wordt verleend. Teeven is eindverantwoordelijk voor die tenuitvoerlegging, en in speciale gevallen beslist hij ook zelf, zoals bij verlofaanvragen van gevangenen die delicten hebben gepleegd waarbij sprake was van een grote maatschappelijke onrust.

Het uitgangspunt dat gevangenen recht hebben op verlof om te kunnen wennen vloeit voort uit de wet. Daarin wordt onder meer bepaald dat gevangenen algemeen verlof kunnen vragen voorafgaand aan hun vrijlating. Of incidenteel verlof, zoals toen Van der G. in 2007 bij de begrafenis van zijn oma mocht zijn.

4 Staat het vast dat Van der G. mei 2014 vrijkomt?

Het is zeer waarschijnlijk dat hij dan vrijkomt. Als gevangenen zich goed gedragen in detentie kunnen zij vrij komen als ze tweederde van hun straf hebben uitgezeten – 12 jaar dus in het geval van Volkert van der G.

Vrij is overigens een relatief begrip. Aan de vrijlating van Van der G. kunnen allerlei voorwaarden worden gesteld, zoals bijvoorbeeld een gebiedsverbod of elektronisch toezicht. Als Van der G. het niet eens is met die voorwaarden, komt hij ook niet vrij. De zes resterende jaren van zijn straf worden van der G. ook niet kwijtgescholden; tot 2022 kan hij na tussenkomst van de rechter zo weer worden opgesloten. Bijvoorbeeld als hij zich niet houdt aan de voorwaarden van zijn vrijlating, of een nieuw strafbaar feit pleegt. Maar praktisch gesproken moet het publiek zich verzoenen met zijn aanstaande vrijlating.

5Zou Van der G. nu een langere straf krijgen?

Toen Van der G. terecht stond was de maximumstraf in Nederland levenslang. Die wordt niet vaak opgelegd, en eigenlijk zelden als iemand niet eerder iemand heeft vermoord. Bovendien is levenslang ook echt levenslang: alleen met gratie kom je dan nog vrij. De daaropvolgende straf was 20 jaar, wat met de mogelijkheid van vervroegde invrijheidstelling dus eigenlijk vaak veertien jaar was. Sindsdien is er een nieuwe strafmaat ingevoerd van 30 jaar. Ook is het ‘terroristisch oogmerk’ ingevoerd als strafverzwarende omstandigheid. Dat heeft een rol gespeeld bij de zwaardere veroordeling van de moordenaar van Theo van Gogh, Mohammed B., die levenslang kreeg. Ook speelde een rol dat hij heeft geschoten op agenten en omstanders, en vanuit een terroristische groep opereerde.

6Hoe kan Van der G. beschermd worden tijdens zijn verlof?

Als Volkert van der G. vrijkomt, is hij een burger net als ieder ander. En burgers die gevaar lopen, moeten zich wenden tot de lokale driehoek – de burgemeester, politiechef en officier van justitie. Die bepaalt vervolgens wat gedaan kan worden om de bedreigde burger bescherming te bieden. Maatregelen variëren van permanente bewaking met een politiehuisje voor de deur, tot een wijkagent die wat vaker langs komt lopen. Van der G. kan ook worden ondergebracht in het buitenland. Een nieuwe identiteit wordt meestal alleen verstrekt aan kroongetuigen.