Hoe vaker op tv, hoe normaler ze worden

Jongeren met een handicap doen het goed bij televisiemakers. Maar liefst vier programma’s dit seizoen hebben een hoofdrol voor mensen met een beperking, lichamelijk of verstandelijk. ‘Je voelt snel genoeg aan of tv-makers integer zijn.’

Juurdien (‘The Undateables’) is drie maanden te vroeg geboren. „Ik kan alles, alleen een vluggertje gaat hem niet worden.” foto Rob van der Voort / BNN

Johnny de Mol is op bezoek bij Marc. Marc (30) heeft Down, wil bedrijfsleider worden, en houdt van klassieke muziek – vooral van het klarinetconcert van Mozart. Johnny pakt de afstandsbediening, zet de muziek iets zachter en vraagt: „Wat is dit?” Marc: „Een afstandsbediening.” Johnny schiet in de lach.

Marc is een van de kandidaten uit SynDROOM, vanaf donderdag te zien op RTL 4. Daarin vervult Johnny de Mol wensen van mensen met het syndroom van Down of een stoornis in het autistisch spectrum. De één wil een bal trappen met Messi, de ander haar rijbewijs halen.

Programmamakers hebben de gehandicapte ontdekt. SynDROOM is niet het enige programma waarin mensen met een beperking de hoofdrol spelen. Eerder was er al Knoop in je zakdoek, Je zal het maar hebben en de Jostiband bij Paul de Leeuw. BNN, opgericht door Bart de Graaff die een groeistoornis had, heeft altijd veel aandacht gehad voor mensen met gebreken. Maar dit seizoen zijn er maar liefs vier programma’s. BNN heeft The Undateables, waarin jonge mensen met een beperking, verstandelijk of lichamelijk, geholpen worden bij het vinden van een date. RTL 5 begint eind deze maand met Het zal me een rotzorg zijn, waarin – in navolging van de film Intouchables – ‘ jongeren die veel kunnen maar niets doen’ twee weken lang in huis gaan bij mensen die door een beperking ‘veel willen maar weinig kunnen’. De TROS heeft de jeugdserie Caps Club.

Waarom leveren gehandicapten goede televisie op? Rina van Dijk, eindredacteur van The Undateables: „Mensen beginnen te kijken met een vooroordeel. Maar doordat je een inkijkje in hun levens krijgt, doorbreek je de verwachting. Kijkers vinden verstandelijke gehandicapten vaak ontwapenend en eerlijk, en mensen met een lichamelijke beperking dapper.” Hoewel de tv-makers niets willen horen over ‘freak shows’ en ‘aapjes kijken’, begint de kijker toch op zijn minst met een fascinatie voor de getoonde misvormingen. Van Dijk: „Het begint inderdaad altijd met nieuwsgierigheid. Maar doordat je ze leert kennen, worden hun problemen herkenbaar. Veel mensen hebben problemen met daten. Door de beperking wordt dat probleem uitvergroot. Dat werkt altijd goed op tv.”

Volgens Van Dijk gaat televisie altijd over afwijkende mensen. „Alleen de eerste Big Brother ging over normale mensen. Maar daar waren de omstandigheden weer afwijkend.”

Tv over beperkingen streeft doorgaans ook een emancipatoir doel na. Ewout Genemans, producent van ‘Rotzorg’ hoopt bij de kijker te bereiken dat „de handicap geheel wegvalt. Dat je alleen nog kijkt naar twee mensen die een vriendschap aan het opbouwen zijn.” In het begin is de beperking van de kandidaat altijd een issue, zegt hij. Bijvoorbeeld voor Silfred, een excentrieke jongen die vooral van make-up en feestjes houdt, en die ineens de spastische Mike moet wassen. „Dat doe ik niet hoor!”, roept hij eerst. Later zie je Mike en Silfred samen op een feestboot tijdens de Gay Pride. Genemans: „Dan is de handicap geen onderwerp meer”.

Rina van Dijk van The Undateables: „Ik hoop dat acceptatie een bijkomstig effect is. Ik wil homo’s niet met met gehandicapten vergelijken, maar voor allebei geldt: hoe vaker je ze op tv laat zien, des te normaler worden ze.”

De Turkse Birsen Basar heeft klassiek autisme. In The Undateables viel ze op door haar ontwapenende directheid: „Ik zoek een Turk die autisme snapt. Iemand die past bij mijn hersenen.” Volgens Birsen vinden mensen vaak dat ze zich raar gedraagt. Het programma kweekt daar begrip voor. „In de uitzending noemde ik de mannen in een restaurant ‘lelijkerds’. Andere mensen zouden het subtieler zeggen. Maar dat komt door mijn autisme. Ik kan niet beseffen dat ik andere mensen pijn doe.”

Marjolijn Busman van de Nederlandse Vereniging voor Autisme wordt vaak benaderd door programmamakers om kandidaten te leveren. Ze doet dat graag, want hoe meer bekendheid met de autistische stoornissen, hoe beter. Maar ze is tegelijkertijd voorzichtig. „Het is een kwetsbare groep, en tv-makers willen toch scoren.” Ook voor The Undateables werd ze benaderd. „Ik kijk dan altijd eerst het buitenlandse format, en dat zag er goed uit.” Als het geen bestaand format is, vraagt ze door. „Je voelt snel genoeg aan of de makers integer zijn.”

Busman probeert de potentiële kandidaten goed voor te bereiden. „Een van de kenmerken van autisme is een beperkt inbeeldingsvermogen. Ze kunnen zich niet altijd voorstellen wat op tv komen betekent. Dus vertel ik ze dat ze mogelijk in de supermarkt zullen worden aangesproken op de uitzending.” Programmamakers doen die voorbereiding soms ook, maar lang niet altijd, is Busmans ervaring. „Ik ben ooit gebeld voor het programma Freak Like Me. Of ik niet iemand ‘met een afwijking’ kende die daar lollig over kon doen. Dan zeg ik meteen nee.”

Birsen Basar ondervond ook nadeel van haar tv-optreden. Haar openhartige en directe gedrag viel niet altijd goed in de Turkse gemeenschap: „Mijn ouders waren bang dat die Turken zouden gaan roddelen, dat hun dochter op tv was om een vent te zoeken. Soms schaam ik me ook wel. Je loopt met jezelf bloot. In dat restaurant van die koks die ik ‘lelijkerds’ noemde, kom ik best vaak. Dat was wel gênant. De eigenaar zei dat ik ze voor paal had gezet.”

Veel kandidaten in The Undateables worden door de datingconsulent gekoppeld aan iemand die ook een beperking heeft. Zo komt de focus toch op de handicap te liggen. Lucille ‘Lingo’ Werner, die zelf een lichte lichamelijke beperking heeft, zei daarover eerder in deze krant: „Ik vind het jammer dat het een programma is waar de focus ligt op de handicap”. Zelf organiseerde zij in 2006 de Mis(s)verkiezing, die op tv werd uitgezonden, waarin een miss met een beperking werd gekozen. Werner: „Dat was toen. Ik wil nu de versie 2.0 inzetten. Wij gaan voor volledige integratie.” Dus bedacht Werner de kinderserie Caps Club. Daarin speelt Daan de Groot (13) een slechtziend kind, zonder dat dit een probleem is. Daan: „Wie wil er nou spelen met een blind kind? Tikkertje of verstoppertje gaat niet. Zo denken kinderen. Dankzij de serie kunnen ze zich inleven in iemand die blind of doof is”. De serie gaat over drie kinderen die schilderijendieven opsporen. Daan de Groot: „Caps Club laat zien dat kinderen met en zonder handicap met elkaar kunnen spelen, samen een hut bouwen en samen een mysterie oplossen.”

    • Wilfred Takken
    • Janna Laeven