Gezellig appen tegenover elkaar aan tafel

De meeste jongeren hebben baat bij sociale media, zeggen experts, maar opvoeden is voor scholen en ouders moeilijker dan ooit geworden.

Mannen die in wc’s Facebook checken, terwijl ze naast de pot plassen. Stellen die in een restaurant zwijgend tegenover elkaar zitten, het hoofd gebogen, ieder voor zich aan het appen.

Soms is het ronduit schrikken van de uitwassen door overmatig gebruik van sociale media. Dodelijke ongevallen in het verkeer als gevolg van mailende bestuurders. Jongeren die, verwikkeld in een virtuele wereld van vrienden op Facebook, in de werkelijkheid vereenzamen. Scholieren die niet alleen op school worden gepest, maar ook thuis via de smartphone.

We moeten bij dit alles niet de sociale media de schuld geven, zegt Patti Valkenburg, hoogleraar jeugd en media aan de Universiteit van Amsterdam. Valkenburg: „In de debatten wordt uitgegaan van het feit dat media effect hebben. Maar dat is al zo sinds de jaren dertig van de vorige eeuw, met de opkomst van de massamedia. Waar het om gaat, is het gebruik van die media.”

Ongeveer driekwart van alle tieners (10-17 jaar) beschikt over een smartphone, zo blijkt uit onderzoek. De bekendste sociale media zijn Facebook en Youtube, maar als jongeren slechts één digitaal communicatiemiddel mochten gebruiken, kiezen de meesten de foto- en berichtenservice Whatsapp. Een kleine groep tieners, zo blijkt uit ander onderzoek, ongeveer één op twintig, noemt het gebruik van sociale media „problematisch”. Dat wil zeggen dat ze moeite hebben er vanaf te blijven, ontwenningsverschijnselen vertonen als ze er niet over beschikken.

Maar de meeste mensen, óók kinderen, hebben toch vooral baat bij het gebruik van sociale media, zegt Valkenburg. „Ze maken gemakkelijker vrienden. Ze kunnen hun identiteit oefenen en dan bedoel ik met betrekking tot seksualiteit, relaties en zelfpresentatie.”

Sociale media dragen bij aan het zelfvertrouwen, zegt ook directeur Remco Pijpers van het kenniscentrum Mijn Kind Online. Hij is zeker niet blind voor de gevaren van sociale media, maar: „Bestaande vriendschappen worden verstevigd, contacten bestendigd, omdat jongeren via de sociale media zien wat de ander doet.”

Scholen worstelen dagelijks met regels omtrent sociale media. Natuurlijk zijn er wel eens „probleemgevallen”, zegt mediacoach Koos de Both van het Canisius College in Nijmegen. En zeker liggen gevaren van „sociaal isolement” en digitaal pesten op de loer. Ook merkt de school de gevolgen als leerlingen door alle gepiep en gepingel op hun smartphone hun huiswerk niet goed maken en door gebrek aan slaap niet fit op school verschijnen.

De school beschikt over een spel met vragen over internetgedrag. Vragen als: als jij een leuke foto van je vriendin krijgt, zou jij die dan doorsturen naar je vrienden? De Both: „We hadden aanvankelijk vooral oog voor de gevaren van sociale media, maar nu kijken we ook naar de kansen. We proberen sociale media te integreren in de les.”

Sleutelwoord bij de omgang met sociale media is „zelfcontrole”, zegt Valkenburg. „Dat moeten we leren. Bijna de helft van de jongeren neemt een mobieltje mee naar bed. Tot hoe laat mogen ze die gebruiken? Waar leggen we de grens? Op welke leeftijd geef je een kind een smartphone? Opvoeden is moeilijker dan ooit, door alle verleidingen die op ons afkomen.”

    • Arjen Schreuder