Als je niet meer zonder je scherm kan

Mayke Calis en Herm Kisjes enquêteerden honderden jongeren over het gebruik van sociale media. Overmatig gebruik leidt onder meer tot geheugenverlies, pesten en eenzaamheid.

Dag en nacht in de weer met je smartphone. „De toenemende druk om sociaal te willen zijn, iedereen te willen volgen en niks te missen.” Dat is een zorgwekkende trend onder jongeren die Mayke Calis en Herm Kisjes omschrijven als ‘socialbesitas’. Zij enquêteerden honderden jongeren, ouders en deskundigen over de voor- en nadelen van het gebruik van sociale media als Facebook, Twitter en Whatsapp. Morgen presenteren ze hierover hun boek Socialbesitas. Sociale media: van vertier tot verslaving.

Het sturen, lezen en voortdurend checken van de sociale media geeft jongeren een kick, een „instantbevrediging” vergelijkbaar met die van eten, alcohol, drugs en seks, zegt Herm Kisjes. „Sociale media doen een beroep op de behoefte van het brein, en dan vooral de nucleus accumbens, om op korte termijn te worden beloond.”

De geënquêteerde tieners en twintigers vinden de berichtenservice Whatsapp het belangrijkste. Ze sturen gemiddeld 68 berichten per dag en ontvangen er 154. „Sommige jongeren krijgen zeshonderd berichten per dag”, aldus Kisjes. „Op een enkeling na” gebruiken alle jongeren sociale media, waarbij Facebook het populairst wordt gevonden.

De auteurs zijn bezorgd over de effecten van het „overmatig” gebruik. Journalist Mayke Calis: „Een meisje van twaalf vertelde ons dat ze ’s ochtends aan het ontbijt op Facebook kijkt wat ze de afgelopen nacht allemaal heeft gemist. Maar alle berichten teruglezen, daar hebben ze een dagtaak aan. Dat leidt tot grote vermoeidheid.”

Toegegeven, niet alle jongeren zijn even vatbaar voor een „verslaving”, zegt Herm Kisjes, als therapeut gespecialiseerd in internet- en gameverslaving. „Er zijn voldoende kinderen die uit een hecht gezin komen, veel vrienden hebben en veel sporten. Maar er zijn ook veel kinderen die achterstanden hebben, of een problematische thuissituatie. Zij lopen een groter risico zich in sociale media te verliezen.”

Evengoed kan het gebruik van sociale media op vrijwel iedereen een ellendige uitwerking hebben, waarschuwt het duo. Jongeren worden digitaal boos omdat de ontvanger van hun boodschap niet onmiddellijk reageert. Kleine irritaties in het echte leven worden op de sociale media uitvergroot. Kisjes: „Er ontstaan vaak misverstanden omdat de non-verbale communicatie ontbreekt. Als je alleen een bericht krijgt, mis je vijftig procent van de communicatie tijdens een echte ontmoeting.”

Calis: „Daarom zie je iedereen voortdurend in de weer met emotie-tekens.”

De ruzietjes zijn bovendien vaak voor iedereen zichtbaar. Calis: „Hele volksstammen gaan zich ermee bemoeien. Iedereen geeft er zijn mening over. Het is ramptoerisme.”

De auteurs vinden dat jongeren moeten worden beschermd tegen de gevolgen van het gebruik van sociale media, of op z’n minst bewust moeten worden gemaakt van de gevaren. Jongeren beseffen bijvoorbeeld onvoldoende dat alles wat zij op sociale media doen, bewaard blijft.

Dat volgens de auteurs één op de tien jongeren in Engeland voor een baan afgewezen is nadat de werkgever de digitale geschiedenis van de sollicitant had bestudeerd, in bijvoorbeeld een „gênant” weblog over een wilde vakantie, vinden de jongeren minder erg „dan de mening van mijn vrienden op Facebook”.

Een ander effect van overmatig gebruik is psychische vermoeidheid. Zo lijden volgens de auteurs vooral twintigers en dertigers onder de druk om op de sociale media hun succes „uit te venten” omdat anderen dat ook voortdurend doen. Kisjes: „Zij willen óók scoren.”

Scholieren zien hun prestaties achteruitgaan omdat ze zich lastig kunnen concentreren, gespitst als ze zijn op eventuele boodschappen via hun smartphone. „Dat leidt tot geheugenverlies.” Ze slapen bovendien slecht, omdat ze lang blijven appen of omdat ze piekeren over wat hun kort voor het inslapen nog digitaal is ingefluisterd.

Ook ligt pure verslaving op de loer. Jongeren kunnen niet alleen verslaafd raken aan gamen maar ook aan het sturen van berichten. Kisjes: „Aan zulke verslaving liggen meest dieper liggende relatieproblemen ten grondslag.”

Omgekeerd kan die verslaving ook relatieproblemen veroorzaken. Kisjes: „Sommige jongeren vinden hun Facebook-vrienden belangrijker dan hun echte vrienden. Want wat echte vrienden zeggen, weet alleen jij. Maar wat Facebookvrienden zeggen, weet iedereen.”