Stop schaliegas, red de hondenkapper

Schaliegas is niet alleen slecht voor het milieu. Inefficiënte energiewinning is ook schadelijk voor de beschaving, stelt Stephan van Duin.

illustratie roel venderbosch

De discussie rondom schaliegas maakt een hoop los; van schade aan het milieu, vuur uit de kraan en aardbevingen tot de oplossing voor onze energieschaarste. Maar waarom kijken we, los van dit alles, niet naar het effect van deze energiebron op de ontwikkeling van onze beschaving? Het adopteren van inefficiënte energiebronnen zoals schaliegas zal namelijk een negatieve invloed hebben op de vooruitgang van ons land – en daarmee uiteindelijk op het aantal hondenkappers.

De techniek om olie en gas te winnen uit schalie is minder efficiënt dan ouderwetse boormethoden. Dat heeft meer gevolgen dan slechts wat hogere kosten. Om dit punt te illustreren gaan we even terug naar de aanvang van de landbouw, die een revolutie teweegbracht. In plaats van het tot dan toe gebruikelijke jagen en verzamelen, wat toch best wat tijd kost, konden een paar mensen met een akker genoeg eten verbouwen voor de hele groep. Ofwel: het aantal mensen dat gevoed kon worden met de inzet van één persoon nam ineens toe van ongeveer één naar een handvol. Fantastisch! Die andere mensen konden namelijk nieuwe dingen gaan doen: voor de kinderen zorgen, soldaat worden, of gereedschap verzinnen dat de boer nog efficiënter maakte.

Dit proces van het vrijmaken van mensen voor andere beroepen zette zich langzaam maar zeker door, tot op de dag van vandaag. Op dit moment zijn Amerikaanse boeren zo efficiënt dat één persoon genoeg eten levert voor honderd mensen. Al die negenennegentig anderen kunnen dus werken aan de beschaving. En hoe meer dat er zijn, hoe meer er overblijven nadat je noodzakelijke beroepen als agent, bakker, dokter of leraar ingevuld hebt. En dus ontstonden er civiel ingenieurs, industrieel ontwerpers, websitebouwers en, uiteindelijk, hondenkappers. Hondenkappers staan even model voor het hoogtepunt van onze beschaving, want zij vormen de beroepsgroep die het minst met de directe overleving van onze soort te maken heeft. Met andere woorden: het is het eerste beroep dat afvalt als een boer minder eten per persoon kan produceren.

Dit principe, waarin elke persoon die een boer extra kan voeden een grotere bijdrage levert aan de vooruitgang van de samenleving, geldt ook voor energie.

Uitstel van executie

Net zoals dat het een werkende boer energie kost om mensen te voeden, zo kost het energie om energie te winnen. Wij hebben de afgelopen eeuw genoten van een energieproductie die zo efficiënt was dat, tot voor kort, een investering van één vat olie soms wel honderd vaten opleverde. En dat betekent dat die negenennegentig andere vaten olie gebruikt konden worden voor het verder helpen van onze beschaving – niet in de laatste plaats omdat goedkope energie uit olie die boer veel efficiënter maakte in het voeden van andere mensen.

Maar met het afnemen van de conventionele olie- en gasvoorraden neemt die ratio van 1 tegen 100 af. We kunnen schaliegas en dergelijke in gaan zetten, maar dat komt met een prijs, want deze bronnen hebben niet zo’n hoog rendement als conventionele olie- en gaswinning. Voor elk vat energie dat je hierin stopt, komen nog maar tien vaten terug. En omdat de hoeveelheid olie in deze wereld eindig is, zal die ratio er niet beter op worden. Natuurlijk, we kunnen technologisch steeds meer en we zullen het daarom ongetwijfeld nog even kunnen rekken, maar tegen steeds lagere energieopbrengsten (en hogere kosten voor milieu). Als het moment daar is dat voor elk vat geïnvesteerde energie nog maar één vat terugkomt, heeft het geen zin meer. En omdat de olievoorraden eindig zijn, is dat uiteindelijk onvermijdelijk – schaliegas is niets meer dan uitstel van executie.

In contrast daarmee: de efficiëntie van hernieuwbare bronnen is lager dan die van conventionele fossiele brandstoffen, maar ook dáár kunnen we technologisch steeds meer, en die bronnen zijn wél oneindig. Die efficiëntie zal alleen maar omhoog gaan en de fossiele bronnen zelfs voorbij streven. Pikant detail is dat de efficiëntie van bepaalde hernieuwbare bronnen zelfs op dit moment al kan wedijveren met die van schaliegas of teerzanden.

Laatste druppel

Kiezen voor alternatieve fossiele brandstoffen is dus kiezen voor lagere efficiëntie in de energievoorziening, en dat heeft een behoorlijke impact. De Amerikaanse antropoloog Leslie White stelde in 1943 al dat een samenleving zich alleen blijft ontwikkelen als de hoeveelheid gewonnen energie per inwoner toeneemt. Kort gezegd; hoe meer energie per capita, hoe meer hondenkappers. De parallel met de efficiënter wordende boer moge duidelijk zijn, want als de efficiëntie van de landbouw nu ineens 10.000 jaar terug in de tijd geworpen wordt, dan moeten we een hoop hondenkappers en websitebouwers ontslaan. Die moeten allemaal eten gaan verbouwen, zodat de afgenomen opbrengst van die ene boer gecompenseerd wordt.

En dat verklaart meteen waarom ik me als dienstverlenende Nederlander zorgen maak om mijn baan als er voor schaliegas gekozen wordt. Ik zit namelijk erg ver van de basale beroepen; als bioloog, schrijver en maker van IT-producten zit ik qua onmisbaarheid dichter bij de hondenkapper dan bij de boer. En omdat vrijwel heel Nederland te boek staat als diensteneconomie, zijn er meer mensen die zich hier druk om zouden moeten maken. Een te lage energieopbrengst per inwoner maakt een industriële samenleving onmogelijk.

De conclusie: we moeten hoe dan ook investeren in de energiesector om die energieopbrengst, ondanks oprakende conventionele olie- en gasvoorraden, te laten blijven stijgen. Investeren in fossiele energie is echter vechten tegen de bierkaai en we kunnen zelfs als we iederéén aan het innoveren zetten niet afwenden dat op een gegeven moment de laatste druppel olie ook echt de laatste is. Bij hernieuwbare energie kost het ook een fikse investering, maar omdat dat gebaseerd is op oneindige voorraden, zal daar de relatieve opbrengst, de efficiëntie, ook echt toenemen.

Voor mij is de ecologische dreiging van het fossiele scenario al voldoende reden om niet voor schaliegas te kiezen. En het verbaast me telkens weer dat Nederlandse politici niet precies hetzelfde denken. Maar ook wie geen waarde hecht aan ecologische rampscenario’s moet de volgende keer dat schaliegas ter discussie staat bij zichzelf te rade gaan: stappen we over op hernieuwbare energie zodat we onze honden een professionele haarbehandeling (of website) kunnen geven, of ontslaan we die kappers zodat ze kunnen bijdragen aan de verloren strijd die fossiele energie heet?