Ook de wetenschap moet zich toetsbaar durven opstellen

wDe vrijheid van wetenschap kent dus grenzen. In het bijzonder publicaties over toegepaste wetenschap kunnen ingeperkt worden om proliferatie van biologische wapens te voorkomen. Dat is de kortste samenvatting van het vonnis van de douanekamer van de rechtbank Haarlem van vorige week.

Het is het onontkoombare gevolg van een EU-verordening die overheden verplicht tot een waterdichte controle op de verspreiding van biologische wapens. Nederlandse wetenschappers kwamen in opstand toen bleek dat een internationale publicatie over een nieuwe wijze van verspreiding door de lucht van een vogelgriepvirus afhankelijk bleek van overheidstoestemming. Zij stapten naar de bestuursrechter in de vaste overtuiging dat die aan deze onzin wel een einde zou maken. De onderzoeksleider toonde zich zaterdag in de krant ‘verbijsterd’ over het feit dat men de zaak vervolgens verloor. En ook nog vrij overtuigend.

Nu kan er in hoger beroep uiteraard anders worden geoordeeld, maar de Haarlemse uitspraak ziet er steekhoudend uit. De EU-verordening beperkt uitzonderingen tot ‘fundamenteel wetenschappelijk onderzoek’. Ofwel onderzoek dat ‘in eerste instantie niet is gericht op een bepaald praktisch doel of oogmerk’. Uitzonderingen in EU-wetten die eventueel ruimer uitgelegd mogen worden staan doorgaans in de wetstekst zelf. Deze uitzondering stond echter in een noot in de bijlage bij de Verordening. Dat geldt als indicatie dat de wetgever een strenge hoofdregel beoogde.

De virologen lieten zien hoe het griepvirus via de lucht andere dieren, namelijk fretten, kon besmetten. Dat leek de rechtbank niet ten onrechte een reproduceerbare, tamelijk praktische toepassing. Het was immers tot nu toe onzeker of dit virus de evolutionaire capaciteit had om zich in deze richting aan te passen. Dat het virus zich via de lucht kan verspreiden is potentieel vrij gevaarlijke informatie, die in verkeerde handen een grote bedreiging van de veiligheid kan vormen. En precies om dat te voorkomen is de vergunningplicht in het leven geroepen.

Hoe belangrijk de vrijheid van onderzoek en informatie ook is, absolute vrijheid bestaat ook hier niet. Het argument van de virologen dat zij zelf als enige zijn gekwalificeerd om te beoordelen of hun werk fundamenteel is of toegepast, en dus vergunningplichtig, is onjuist. Een onafhankelijke toets is geboden, juist vanwege het gevaar dat van proliferatie van biologische wapens uitgaat. De overheid bij voorbaat willen uitsluiten is ongewenst. „De veiligheidsbelangen van de gehele internationale gemeenschap liggen dan in de handen van de publicerende onderzoeker(s)”, zegt de rechtbank. Ook de wetenschap moet zich bij zulke gevaarlijke thema’s toetsbaar op durven stellen. En niet alleen voor vakgenoten.