Dat lerarentekort komt er dus echt wel

Duizenden vacatures voorzag het onderwijs. Nu zijn jonge leerkrachten massaal werkloos.

Na de pabo liggen de banen voor het oprapen. Dat hoorde Elsbeth Weststrate toen ze acht jaar geleden met haar opleiding begon. Na haar afstuderen zou de grote ‘grijze golf’ oudere leraren massaal met pensioen gaan. Gevolg: een gigantisch lerarentekort.

Een commissie onder leiding van Alexander Rinnooy Kan schreef er in 2007 een alarmerend rapport over. Onderwijsbobo’s en andere prominenten woonden de presentatie bij, de media berichtten uitgebreid. Tussen 2010 en 2012 zou het tekort een hoogtepunt bereiken. Klassenvol zouden zonder leerkracht zitten, vakken zouden moeten worden afgeschaft, alleen de beste scholen zouden nog leraren hebben. Het vak van leraar moest direct aantrekkelijker worden gemaakt.

Ronald Plasterk (PvdA), toen minister van Onderwijs, trok een miljard euro uit, vooral voor hogere salarissen. Er kwamen academische pabo’s om meer vwo’ers voor de klas te krijgen. Er kwamen studiebeurzen om leraren zich bij te laten scholen. Er waren pabostudenten nodig.

Maar zes jaar later is alles anders en heeft Elsbeth Weststrate nog steeds geen baan in het onderwijs, hoe graag ze die ook wil. Haar droom is „min of meer in duigen gevallen”. Ze werkt nu in een administratieve functie op mbo-niveau. Na haar afstuderen in 2010 waren er twee scholen waar ze een jaar kon werken. Daarna was het voorbij. Ze zocht invalwerk, maar ook dat lukte niet.

Er is namelijk helemaal geen lerarentekort, alle alarmerende woorden van Rinooy Kan en andere noodklokken ten spijt. Sterker: er is een lerarenoverschot. Het aantal werklozen in het basisonderwijs groeit hard. Vorig jaar waren er 7.200, nu zijn er al 10.500. Slechts weinig pabo-studenten kunnen een vaste baan krijgen.

Waren die verhalen van Rinnooy Kan dan onzin? Waren de maatregelen voor niks?

Het ligt genuanceerd. Het tekort is niet weg, maar uitgesteld. Dat komt doordat de oudere leerkrachten niet met pensioen gingen, zoals gepland. Ze bleven langer doorwerken, omdat de pensioenleeftijd opschoof.

Daar komt bij dat al enkele jaren minder leerlingen naar de basisschool komen, door dalende geboortecijfers. Bevolkingskrimp. Rinnooy Kan zag dat destijds als een geluk bij een ongeluk. Doordat het aantal leerlingen daalde, kon nog iets van het lerarentekort worden opgevangen. Maar nu, met een lerarenoverschot, leidt krimp alleen maar tot meer werkloosheid. Wat ook nog meespeelt, is dat de kosten voor scholen stijgen, onder meer door inflatie, maar dat de bekostiging vanuit Den Haag die niet volledig compenseert. Ook daardoor worden leerkrachten ontslagen.

Daarmee is de situatie ingewikkelder dan Rinnooy Kan destijds schetste. Want het lerarentekort komt er echt aan, ook al is het probleem een paar jaar opgeschoven. En nu haken veel jonge, goede leraren die straks hard nodig zijn, massaal af. Dubbele ellende, zou je kunnen zeggen.

Annet Kil, destijds lid van de commissie-Rinnooy Kan, noemt het de stilte voor de storm. Volgens de laatste voorspellingen gaan de babyboomers vanaf 2016 met pensioen. In 2019 is de schaarste het grootst. Dan zijn er 2.700 leraren te weinig, een tekort van bijna 3 procent. Ze bedoelt maar: het verhaal van Rinnooy Kan klopt nog steeds.

Intussen daalt het aantal aanmeldingen op de pabo. Van 6.900 in 2008 naar 5.400 vorig jaar. Dat komt niet alleen door de strenge taal- en rekentoets. Volgens Liesbeth Verheggen, bestuurslid van onderwijsvakbond AOb, schrikt ook de werkloosheid af en de relatief lage salarissen.

De AOb, grootste vakbond in het onderwijs, weigerde mede daarom het recente onderwijsakkoord te ondertekenen. Deze afspraken met het kabinet voldoen niet om de problemen in het onderwijs op te lossen, aldus de AOb. Ook het naderende lerarentekort wordt volgens de bond niet goed aangepakt. Verheggen noemt de belangrijkste afspraak over werk – 3.000 banen extra in basis- en voortgezet onderwijs – vaag. „In het akkoord gaat het over in dienst nemen, maar ook over in dienst houden. Het zijn dus geen extra banen.”

De voorgenomen afschaffing van de ouderenregeling Bapo, waarmee oudere leraren minder uren hoeven werken, is een ander belangrijk punt voor de AOb. De bond wil handhaving. Niet alleen omdat het belangrijk is dat ouderen meer vrije dagen hebben, maar ook omdat jongeren op die dagen kunnen werken. Schrappen van de Bapo kost duizenden banen, becijfert de AOb.

De PO-Raad wil de Bapo wél kwijt. Dat kost heus niet direct duizenden banen, meent de koepelorganisatie voor basisscholen, die het akkoord wel ondertekende. Nu zijn scholen nog veel geld kwijt aan de extra vrije dagen voor ouderen. „Er gaat te veel geld naar inactiviteit”, zoals voorzitter Rinda den Besten het zegt. „Dat is verspild onderwijsgeld.” In een nieuwe seniorenregeling kan best geregeld worden dat ouderen lichtere taken krijgen. „Het begeleiden van jonge leerkrachten bijvoorbeeld.”

Over die 3.000 extra banen in het basis- en voortgezet is Den Besten ook best tevreden. Natuurlijk was het fijn geweest als er meer gedaan kon worden, maar zonder onderwijsakkoord was er helemaal geen geld voor deze banen geweest, zegt zij.

Intussen blijft Elsbeth Weststrate in de gaten houden of de arbeidsmarkt weer aantrekt. Zodra ze de kans krijgt in het onderwijs te werken, grijpt ze die aan. Er is één probleem: als er over vier jaar weer werk is, is ze alweer vijf jaar uit het onderwijs. Om toch feeling met het werk te houden, doet ze nu vrijwilligerswerk met kinderen. Maar niet iedereen is zo ijverig; er zullen ook veel jonge mensen afhaken.

Voor duizenden jongeren kan het lerarentekort te laat komen, zegt Annet Kil van de commissie-Rinnooy Kan. „Die gaan elders werken en zijn definitief verdwenen. Doodzonde.”